Muốn đưa một mảng kinh doanh ra thành công ty riêng, bạn có hai đường chính: làm thủ tục tách theo Luật Doanh nghiệp, hoặc để công ty hiện tại góp vốn thành lập một công ty con rồi chuyển mảng đó sang. Hai đường cho ra kết quả nhìn giống nhau là một pháp nhân mới, nhưng khác nhau ở ai làm chủ, nợ cũ đi đâu, người lao động chuyển thế nào và hợp đồng cũ có tự đi theo không.
Các tình huống hay gặp: một cửa hàng mỹ phẩm muốn tách mảng bán qua sàn thương mại điện tử để quản lý riêng; một xưởng cơ khí muốn đưa mảng dịch vụ sửa chữa ra pháp nhân khác để xin giấy phép; một công ty thương mại muốn để người con phụ trách một mảng với tư cách chủ sở hữu thật. Bài này giúp bạn chọn đường trước khi gọi người làm hồ sơ.
Đường thứ nhất: tách doanh nghiệp theo luật
Tách là một hình thức tổ chức lại có quy định riêng. Công ty hiện có chuyển một phần tài sản, quyền, nghĩa vụ, thành viên hoặc cổ đông và người lao động sang công ty được tách; công ty hiện có vẫn tồn tại. Thủ tục bắt đầu bằng nghị quyết tách của chủ sở hữu, hội đồng thành viên hoặc đại hội đồng cổ đông, gửi chủ nợ, thông báo người lao động, rồi đăng ký công ty được tách và đăng ký thay đổi cho công ty bị tách.
Đặc trưng quan trọng của tách là chủ sở hữu của công ty được tách là các thành viên, cổ đông, chứ không phải chính công ty cũ. Ví dụ giả định: công ty có hai thành viên, thành viên thứ hai muốn ra riêng cùng mảng sửa chữa; sau khi tách, thành viên thứ hai sở hữu công ty mới, còn phần vốn của người đó ở công ty cũ giảm tương ứng. Đây là cách phù hợp khi mục tiêu là các chủ chia nhau mảng kinh doanh.
Cái giá phải trả là quy tắc liên đới: công ty được tách cùng chịu trách nhiệm với nợ cũ của công ty bị tách, trừ khi thoả thuận được với chủ nợ. Bù lại, người lao động và hợp đồng đi theo phương án tổ chức lại theo một khuôn pháp lý đã có sẵn.
Đường thứ hai: góp vốn lập công ty con
Công ty hiện tại dùng tiền hoặc tài sản của mình góp vốn thành lập một công ty mới, thường là công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên do chính công ty làm chủ sở hữu. Đây không phải thủ tục tổ chức lại mà là một khoản đầu tư; thẩm quyền quyết định thuộc về cơ quan có quyền quyết định đầu tư theo điều lệ và luật, tuỳ giá trị khoản góp.
Sau khi công ty con được cấp giấy chứng nhận, mảng kinh doanh được chuyển sang bằng nhiều giao dịch riêng: góp tài sản là máy móc, hàng hoá vào vốn điều lệ; chuyển hợp đồng với sự đồng ý của đối tác; người lao động chấm dứt hợp đồng với công ty mẹ theo thoả thuận rồi ký hợp đồng mới với công ty con, hoặc theo phương án khác mà người lao động đồng ý.
Ưu điểm của đường này là công ty mẹ vẫn nắm toàn quyền, phần vốn góp vẫn là tài sản của nó, và công ty con không tự động liên đới với nợ cũ của công ty mẹ. Nhược điểm là mọi thứ phải chuyển bằng từng giao dịch có sự đồng ý của bên kia, không có cơ chế chuyển giao đồng loạt như khi tách.
So sánh nhanh hai đường
Bảng tổng hợp những khác biệt chính. Đây là nguyên lý chung; hồ sơ cụ thể của bạn có thể có chi tiết làm thay đổi kết luận.
| Tiêu chí | Tách doanh nghiệp | Lập công ty con |
|---|---|---|
| Chủ sở hữu công ty mới | Thành viên, cổ đông của công ty cũ | Chính công ty cũ (có thể thêm người khác) |
| Vốn điều lệ công ty cũ | Giảm tương ứng phần chuyển đi khi thành viên mang vốn sang | Không đổi; tài sản chuyển thành khoản đầu tư vào công ty con |
| Nợ cũ | Hai công ty liên đới, trừ thoả thuận với chủ nợ | Công ty con không tự gánh nợ cũ của công ty mẹ |
| Người lao động | Chuyển theo phương án sử dụng lao động của việc tổ chức lại | Phải có sự đồng ý của từng người để chấm dứt và ký mới |
| Hợp đồng với đối tác | Đi theo phương án tổ chức lại, nên báo và xin xác nhận | Chuyển giao từng hợp đồng, cần đối tác đồng ý |
| Thủ tục nội bộ | Nghị quyết tổ chức lại, tỷ lệ biểu quyết cao | Quyết định đầu tư theo thẩm quyền điều lệ |
Nhìn bảng, bạn thấy không có đường nào "tốt hơn" tuyệt đối. Nếu mục tiêu là chia chủ, tách hợp lý. Nếu mục tiêu là cô lập rủi ro mà vẫn giữ quyền kiểm soát, công ty con thường thuận hơn.
Người lao động: điểm khác biệt hay bị xem nhẹ
Khi tách, Bộ luật Lao động 2019 coi đây là trường hợp tổ chức lại doanh nghiệp: người sử dụng lao động phải xây dựng phương án sử dụng lao động nếu việc tách ảnh hưởng tới việc làm, và người sử dụng lao động kế tiếp tiếp tục sử dụng số lao động theo phương án, sửa đổi bổ sung hợp đồng.
Khi lập công ty con, về mặt pháp lý đó là hai người sử dụng lao động khác nhau. Không thể đơn phương "điều" người lao động từ công ty mẹ sang công ty con như điều chuyển trong nội bộ. Người lao động phải đồng ý chấm dứt hợp đồng cũ và ký hợp đồng mới, và nên được giải thích rõ các khoản như thâm niên, phép năm, trợ cấp thôi việc được tính và chi trả thế nào khi chuyển.
Trong thực tế, nhiều doanh nghiệp chọn lập công ty con vì nghĩ đơn giản hơn, rồi gặp khó ở đúng điểm này khi một nhóm người lao động không muốn chuyển. Hãy trò chuyện với người lao động sớm, nghe họ lo gì, và ghi lại các cam kết bằng văn bản. Quyền lợi của người lao động trong các trường hợp doanh nghiệp thay đổi được trình bày kỹ ở mục người lao động của trang này.
Hợp đồng, giấy phép và khách hàng
Hợp đồng với khách hàng và nhà cung cấp là phần quyết định mảng kinh doanh có sống được ở pháp nhân mới hay không. Với đường tách, hợp đồng đi theo phương án đã thông qua, nhưng bạn vẫn nên gửi văn bản thông báo và xin xác nhận, nhất là với hợp đồng có điều khoản hạn chế chuyển giao. Với đường công ty con, mỗi hợp đồng cần một văn bản chuyển giao ba bên hoặc ký mới.
Giấy phép con của ngành nghề có điều kiện thường gắn với pháp nhân được cấp, nên ở cả hai đường, công ty mới phải tự đáp ứng điều kiện và xin lại hoặc điều chỉnh theo quy định của ngành. Nếu chính giấy phép là lý do bạn muốn có pháp nhân riêng, hãy hỏi cơ quan cấp phép trước để biết điều kiện cho pháp nhân mới, đừng đợi tới khi đã đăng ký xong.
Với khách hàng nhỏ lẻ, như người mua trên sàn hay khách đến cửa hàng, việc cần làm là cập nhật thông tin người bán, hoá đơn, chính sách đổi trả và bảo hành theo pháp nhân mới. Những bảo hành đã bán trước ngày chuyển phải được phân rõ ai chịu, để khách không bị đẩy qua lại.
Lập công ty con thì phải tách bạch thật
Lợi thế cô lập rủi ro của công ty con chỉ có khi hai công ty thật sự là hai. Nếu công ty con không có tài sản riêng đủ cho hoạt động, dùng chung tài khoản với công ty mẹ, không có sổ sách riêng, người lao động làm lẫn cho cả hai mà không có hợp đồng phân định, thì khi có tranh chấp, bên kia dễ lập luận rằng hai công ty thực chất là một và đòi cả hai.
Những việc tối thiểu nên làm: công ty con có tài khoản ngân hàng riêng, hoá đơn riêng, hợp đồng thuê hoặc thoả thuận sử dụng mặt bằng với công ty mẹ, hợp đồng dịch vụ nếu dùng chung bộ phận kế toán, nhân sự. Mọi giao dịch giữa mẹ và con phải được ghi nhận như giao dịch giữa hai doanh nghiệp, có chứng từ và giá hợp lý; quy tắc phê duyệt giao dịch với người có liên quan cũng cần được tuân thủ theo luật và điều lệ.
Giao dịch giữa các bên liên kết còn có quy định riêng về thuế, như xác định giá giao dịch. Phần này bạn nên hỏi bên tư vấn thuế ngay từ khi thiết kế, vì sửa sau khi đã phát sinh giao dịch thường tốn kém hơn.
Ví dụ giả định: cửa hàng mỹ phẩm tách mảng bán trên sàn
Công ty F là công ty TNHH một thành viên, có một cửa hàng mỹ phẩm và một mảng bán qua các sàn thương mại điện tử. Mảng bán trên sàn tăng nhanh, có đội ngũ riêng, kho riêng, và chủ công ty muốn quản lý riêng, đồng thời hạn chế rủi ro từ khiếu nại của người mua trên sàn lan sang cửa hàng.
Vì chủ sở hữu vẫn chỉ là một người và muốn giữ toàn quyền, đường công ty con hợp hơn: công ty F góp vốn bằng tiền và hàng tồn trong kho sàn để lập công ty G. Tài khoản bán hàng trên sàn được chuyển chủ thể theo quy định của từng sàn, hoặc mở mới đứng tên công ty G. Năm nhân viên của mảng sàn được giải thích phương án, đồng ý chấm dứt hợp đồng với F và ký với G, có cam kết về cách tính thâm niên. Hàng đã bán trước ngày chuyển vẫn do F chịu trách nhiệm đổi trả theo chính sách đã công bố.
Gợi ý chọn đường theo mục tiêu
Hai chủ muốn đường ai nấy đi, mỗi người một mảng. Tách thường hợp hơn, vì nó chuyển cả thành viên lẫn vốn trong một thủ tục. Kèm theo phải xử lý kỹ phần nợ liên đới.
Công ty muốn cô lập mảng rủi ro cao, giữ toàn quyền kiểm soát. Công ty con thường thuận hơn, vì công ty mẹ chỉ chịu rủi ro trong phạm vi vốn góp, miễn là tách bạch thật về tài sản, sổ sách và quản trị.
Cần pháp nhân riêng để xin giấy phép hoặc tham gia thầu. Cả hai đường đều được; chọn đường nào đi nhanh hơn với điều kiện giấy phép đó và với cơ cấu chủ sở hữu bạn muốn.
Muốn trao một mảng cho người con với tư cách chủ thật. Có thể tách để người con thành thành viên ở công ty mới, hoặc lập công ty con rồi chuyển nhượng dần phần vốn. Mỗi cách có hệ quả thuế khác nhau, cần hỏi bên tư vấn thuế.
Câu hỏi thường gặp
Công ty con có phải chịu nợ của công ty mẹ không?
Nguyên tắc chung là không, vì công ty con là pháp nhân độc lập và không nhận nghĩa vụ của công ty mẹ chỉ vì được mẹ góp vốn. Ngoại lệ là khi công ty con nhận chuyển giao nghĩa vụ, đứng ra bảo lãnh, hoặc giao dịch chuyển tài sản bị coi là tẩu tán để trốn nợ.
Tách xong, công ty cũ có thể sở hữu công ty được tách không?
Theo cách mô tả của Luật Doanh nghiệp 2020, thành viên hoặc cổ đông chuyển sang công ty được tách. Nếu bạn muốn chính công ty cũ làm chủ, con đường quen thuộc hơn là góp vốn lập công ty con. Hãy hỏi Phòng Đăng ký kinh doanh nếu muốn một cấu trúc khác.
Có thể dùng chi nhánh thay cho công ty con để tách mảng kinh doanh không?
Chi nhánh không có tư cách pháp nhân, vẫn là một phần của công ty, nên không cô lập được rủi ro và không có chủ sở hữu riêng. Chi nhánh phù hợp khi bạn chỉ cần một điểm hoạt động tách về quản lý, không cần tách về pháp lý.
Góp vốn bằng máy móc vào công ty con có cần định giá không?
Tài sản góp vốn không phải tiền phải được định giá thành đồng Việt Nam. Khi công ty mẹ là chủ sở hữu duy nhất của công ty con, việc định giá theo cơ chế luật quy định cho loại hình đó; giá trị định giá sai lệch có thể dẫn tới trách nhiệm của người định giá.
Tách mảng kinh doanh có phải xin phép cơ quan cạnh tranh không?
Tách hoặc lập công ty con thông thường không thuộc các hình thức tập trung kinh tế mà Luật Cạnh tranh 2018 liệt kê. Tuy nhiên nếu sau đó có bên ngoài mua lại hoặc liên doanh với công ty mới, giao dịch kế tiếp cần được xem xét riêng.