Bạn có phải giữ người lao động cũ hay không phụ thuộc vào thứ bạn thực sự mua: nếu mua toàn bộ vốn của một công ty thì người sử dụng lao động không đổi và mọi hợp đồng vẫn còn nguyên; nếu mua doanh nghiệp tư nhân thì bên mua và bên bán đều phải tuân thủ pháp luật lao động; nếu chỉ mua tài sản như nhà xưởng, máy móc thì người lao động không tự đi theo, nhưng việc chuyển nhượng vẫn có thể kéo theo nghĩa vụ lập phương án sử dụng lao động của bên bán.
Câu hỏi này thường đến từ hai phía. Người mua muốn biết mình "ôm" những gì. Người lao động muốn biết chủ mới có quyền cho mình nghỉ không. Bài trả lời cho cả hai, theo từng hình thức mua bán, rồi đưa ra danh sách những việc bên mua nên kiểm tra về lao động trước khi đặt bút ký.
Ba hình thức mua và hệ quả với người lao động
Tên gọi trên thị trường thường là "mua lại công ty" cho mọi trường hợp. Về pháp lý, chúng khác nhau căn bản.
| Hình thức | Người sử dụng lao động sau khi mua | Hợp đồng lao động | Nghĩa vụ cũ với người lao động |
|---|---|---|---|
| Mua toàn bộ vốn góp hoặc cổ phần của công ty | Vẫn là chính công ty đó, chỉ đổi chủ sở hữu | Tiếp tục nguyên vẹn, không cần ký lại | Vẫn nằm ở công ty; người mua gánh gián tiếp qua giá trị công ty |
| Mua doanh nghiệp tư nhân | Doanh nghiệp tư nhân với chủ mới | Tiếp tục; hai bên phải tuân thủ pháp luật lao động khi mua bán | Theo thoả thuận giữa người mua, người bán và chủ nợ, người lao động; người bán vẫn chịu trách nhiệm phần chưa thực hiện nếu không có thoả thuận khác |
| Mua tài sản, mua một xưởng, một cửa hàng | Người lao động vẫn thuộc doanh nghiệp bán, trừ khi chuyển sang theo thoả thuận | Không tự chuyển sang bên mua | Ở lại với bên bán; bên bán phải lập phương án nếu việc bán ảnh hưởng việc làm của nhiều người |
Nhìn bảng sẽ thấy hình thức mua vốn là hình thức "ôm" người lao động trọn vẹn nhất, nhưng cũng là hình thức ít gây xáo trộn nhất cho họ. Hình thức mua tài sản cho bên mua nhiều tự do chọn người nhất, nhưng dồn nghĩa vụ về phía bên bán.
Mua toàn bộ vốn: chủ mới không có "nút làm lại từ đầu"
Khi bạn nhận chuyển nhượng toàn bộ vốn điều lệ của một công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên, hay mua phần lớn cổ phần của một công ty cổ phần, pháp nhân không thay đổi. Công ty vẫn giữ mã số doanh nghiệp, tài khoản, hợp đồng với khách hàng, và giữ cả hợp đồng lao động. Người lao động không cần ký lại; người mua cũng không có quyền coi đây là dịp để chấm dứt hàng loạt mà không có căn cứ.
Tuy vậy, Bộ luật Lao động liệt kê việc chuyển nhượng quyền sở hữu doanh nghiệp trong nhóm trường hợp phải lập phương án sử dụng lao động nếu ảnh hưởng đến việc làm của nhiều người. Nếu chủ mới có kế hoạch sắp xếp lại bộ máy ngay sau khi mua, kế hoạch đó phải đi qua phương án, có trao đổi với tổ chức đại diện người lao động, và người không được bố trí việc làm được hưởng các quyền lợi tương ứng.
Với người lao động, điều này có nghĩa là bạn không mất gì khi công ty đổi chủ: thâm niên, lương, loại hợp đồng giữ nguyên. Điều bạn nên chú ý là các thay đổi đến sau, khi chủ mới bắt đầu sắp xếp. Mọi thay đổi nội dung hợp đồng vẫn cần sự đồng ý của bạn.
Mua doanh nghiệp tư nhân và sang lại cơ sở kinh doanh
Doanh nghiệp tư nhân không có tư cách pháp nhân và gắn với một cá nhân chủ doanh nghiệp. Luật Doanh nghiệp 2020 cho phép chủ doanh nghiệp tư nhân bán doanh nghiệp của mình, đồng thời nói rõ người bán và người mua phải tuân thủ quy định của pháp luật về lao động. Câu này không chỉ là lời nhắc chung: người lao động của doanh nghiệp tư nhân đang làm việc theo hợp đồng ký với doanh nghiệp đó, và việc đổi chủ không làm hợp đồng tự chấm dứt.
Sau khi bán, người bán vẫn phải chịu trách nhiệm về các khoản nợ và nghĩa vụ tài sản khác mà doanh nghiệp tư nhân chưa thực hiện, trừ trường hợp người mua, người bán và chủ nợ có thoả thuận khác. Với khoản nợ lương, nợ bảo hiểm của người lao động, người lao động cũng là chủ nợ. Một thoả thuận chuyển nghĩa vụ này sang người mua nên có sự tham gia hoặc chí ít là sự đồng ý của người lao động.
Với cơ sở của hộ kinh doanh, câu chuyện khác vì hộ kinh doanh không phải doanh nghiệp. Khi sang lại quán, cửa hàng của hộ, người mua thường đăng ký một hộ kinh doanh mới hoặc thay đổi chủ hộ; người làm thuê cần được thông báo rõ và ký lại với chủ mới nếu tiếp tục làm. Phần này được bàn kỹ ở bài riêng về đổi chủ hộ kinh doanh.
Chỉ mua nhà xưởng, máy móc: người lao động có đi theo không
Nhiều thương vụ thực chất là mua tài sản: mua lại một nhà máy, một dây chuyền, một chuỗi cửa hàng kèm thiết bị, trong khi doanh nghiệp bán vẫn tồn tại. Trong cấu trúc này, hợp đồng lao động vẫn là của doanh nghiệp bán. Bên mua không tự động trở thành người sử dụng lao động, và người lao động cũng không bị buộc phải sang bên mua.
Muốn người lao động chuyển sang, các bên phải làm theo cách thoả thuận ba bên: doanh nghiệp bán, bên mua, và từng người lao động. Thường thì doanh nghiệp bán và người lao động thoả thuận chấm dứt hợp đồng, đồng thời bên mua ký hợp đồng mới; khi đó cần ghi rõ thâm niên được tính thế nào và ai trả các khoản quyền lợi phát sinh từ thời gian làm cho doanh nghiệp bán. Đây là chỗ dễ phát sinh tranh chấp nhất nếu chỉ làm miệng.
Nếu người lao động không chuyển sang và doanh nghiệp bán không còn việc cho họ, doanh nghiệp bán phải xử lý theo phương án sử dụng lao động đã lập, với trợ cấp mất việc làm cho người phải chấm dứt hợp đồng.
Danh sách kiểm tra lao động trước khi mua
Rủi ro lao động là một loại nợ ẩn. Trong quá trình thẩm định pháp lý, bên mua nên yêu cầu và đối chiếu:
- Danh sách người lao động, loại hợp đồng, ngày vào làm, mức lương ghi trong hợp đồng và mức đang thực trả.
- Tình trạng đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp: đã đóng đến tháng nào, có nợ không, có chênh lệch giữa lương đóng và lương thực trả không.
- Các khoản còn nợ người lao động: lương, làm thêm giờ, phép năm chưa nghỉ, thưởng đã cam kết.
- Tranh chấp lao động đang có hoặc đã có trong vài năm gần đây, khiếu nại của người lao động, biên bản thanh tra lao động nếu có.
- Nội quy lao động, thang bảng lương, thoả ước lao động tập thể và các cam kết phúc lợi đặc biệt như xe đưa đón, nhà ở, bảo hiểm sức khoẻ bổ sung.
- Người lao động nước ngoài và tình trạng giấy phép lao động.
- Người lao động đang được bảo vệ đặc biệt: mang thai, nghỉ thai sản, nuôi con nhỏ, đang điều trị bệnh nghề nghiệp hay tai nạn lao động.
Phát hiện từ danh sách này nên được phản ánh vào hợp đồng mua bán bằng các cam đoan của bên bán và cơ chế xử lý khi cam đoan sai. Với thương vụ có nợ bảo hiểm hoặc tranh chấp chưa rõ, bạn nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi chốt điều khoản, vì cách phân bổ rủi ro trong từng hợp đồng một khác.
Người lao động nên làm gì khi công ty đổi chủ
Đừng vội ký hợp đồng mới. Nếu công ty đổi chủ qua mua vốn, hợp đồng cũ vẫn có hiệu lực. Một hợp đồng mới chỉ nên ký khi bạn hiểu rõ nó giữ hay đổi điều gì.
Hỏi rõ hình thức thương vụ. Mua vốn, mua doanh nghiệp tư nhân hay mua tài sản cho ra những câu trả lời rất khác nhau về việc ai là người sử dụng lao động của bạn.
Giữ bằng chứng thâm niên. Hợp đồng đầu tiên, quyết định bổ nhiệm, sổ hoặc quá trình đóng bảo hiểm là bằng chứng thời gian làm việc khi cần tính quyền lợi sau này.
Đề nghị văn bản xác nhận khoản còn nợ. Lương, làm thêm, phép chưa nghỉ nên được chốt bằng văn bản trước ngày chuyển giao, để không bên nào đổ cho bên nào.
Theo dõi phương án sử dụng lao động. Nếu chủ mới có kế hoạch sắp xếp lại, quyền lợi của bạn đi qua phương án và tổ chức đại diện người lao động; đó là kênh để góp ý, không cần đối đầu ngay từ đầu.
Ví dụ giả định: mua chuỗi năm cửa hàng điện thoại
Ví dụ giả định: anh Phong muốn mua lại chuỗi năm cửa hàng điện thoại của một công ty ở Cần Thơ. Bên bán đề xuất hai cách: bán toàn bộ vốn của công ty đang vận hành chuỗi, hoặc chỉ bán mặt bằng thuê, hàng tồn và thiết bị cho công ty của anh Phong.
Nếu chọn mua vốn, anh Phong nhận nguyên công ty với 30 nhân viên bán hàng và kỹ thuật, hợp đồng của họ giữ nguyên. Đổi lại, khoản nợ bảo hiểm hai tháng và tiền phép chưa nghỉ của nhân viên cũng nằm trong công ty mà anh sở hữu. Anh cần đưa các khoản này vào giá mua hoặc vào cam đoan của bên bán.
Nếu chọn mua tài sản, 30 nhân viên vẫn thuộc công ty bán. Anh Phong muốn giữ khoảng 20 người quen việc; với từng người, ba bên phải thoả thuận việc chấm dứt với công ty bán, ký hợp đồng mới với công ty anh, và ghi rõ thâm niên cũ được xử lý thế nào. Mười người còn lại ở lại công ty bán; nếu công ty bán không còn hoạt động bán lẻ nào khác, họ phải được giải quyết theo phương án sử dụng lao động mà công ty bán lập.
Không cách nào tự nhiên rẻ hơn. Mua vốn thì nhận rủi ro cũ nhưng ít xáo trộn; mua tài sản thì sạch rủi ro cũ hơn nhưng cần làm việc với từng người và tốn thời gian chuyển giao.
Câu hỏi thường gặp
Chủ mới mua lại toàn bộ vốn có được cho nhân viên cũ nghỉ hết không?
Không thể cho nghỉ hàng loạt chỉ vì đổi chủ. Pháp nhân không đổi nên hợp đồng lao động vẫn còn nguyên. Nếu cần sắp xếp lại làm nhiều người mất việc, công ty phải lập phương án sử dụng lao động và giải quyết quyền lợi theo luật.
Mua công ty xong mới phát hiện nợ bảo hiểm xã hội thì ai trả?
Khoản nợ thuộc về công ty, nên công ty vẫn phải trả dù chủ sở hữu đã đổi. Người mua có thể đòi lại bên bán nếu hợp đồng mua bán có cam đoan về tình trạng bảo hiểm và cơ chế bồi hoàn. Vì vậy cam đoan này nên được viết cụ thể trước khi ký.
Người lao động có quyền từ chối chuyển sang bên mua nhà xưởng không?
Có. Khi chỉ mua tài sản, hợp đồng lao động vẫn là của doanh nghiệp bán. Việc chuyển sang bên mua cần sự đồng ý của người lao động. Nếu không chuyển và không còn việc, doanh nghiệp bán phải xử lý theo phương án sử dụng lao động.
Thâm niên có được tính tiếp khi sang làm cho bên mua tài sản?
Không tự động, vì đây là hai người sử dụng lao động khác nhau. Các bên có thể thoả thuận để bên mua công nhận thâm niên, hoặc doanh nghiệp bán thanh toán quyền lợi cho thời gian cũ. Thoả thuận nên bằng văn bản có chữ ký của người lao động.
Mua doanh nghiệp tư nhân có phải ký lại hợp đồng với từng nhân viên không?
Hợp đồng không tự chấm dứt khi doanh nghiệp tư nhân đổi chủ. Nhiều người mua vẫn chọn ký phụ lục ghi nhận chủ mới để rõ ràng. Phụ lục chỉ nên ghi nhận thay đổi chủ thể, không nên lồng thêm việc thay đổi điều kiện làm việc.