Khi người đại diện theo pháp luật bị tạm giam hoặc đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự, chủ sở hữu, hội đồng thành viên hoặc hội đồng quản trị cử người khác làm người đại diện; riêng chủ doanh nghiệp tư nhân bị tạm giam thì phải uỷ quyền cho người khác thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình. Việc thay người không đồng nghĩa công ty kết luận người đó có tội, mà là để doanh nghiệp không tê liệt.
Tình huống này nhạy cảm theo cả hai chiều: công ty cần hoạt động tiếp, còn người bị tạm giam vẫn được suy đoán vô tội cho đến khi có bản án có hiệu lực. Phần dưới giải thích căn cứ để thay người, cách xử lý ở từng loại hình, những việc công ty và gia đình không nên làm, và lúc nào cần luật sư vào cuộc.
Vì sao người đang bị tạm giam hoặc truy cứu không giữ được vai trò quản lý
Luật Doanh nghiệp 2020 liệt kê những người không được thành lập và quản lý doanh nghiệp, trong đó có người đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự, bị tạm giam, đang chấp hành hình phạt tù. Luật cũng nêu rõ khi người đại diện theo pháp luật rơi vào các tình trạng như chết, mất tích, bị truy cứu trách nhiệm hình sự, bị tạm giam, đang chấp hành hình phạt tù, thì cơ quan có thẩm quyền trong công ty cử người khác làm người đại diện.
Lý do thực tế rất đơn giản: người đang bị tạm giam không thể ký hợp đồng hằng ngày, không thể có mặt khi cơ quan thuế làm việc, không thể đi ngân hàng. Còn người đang bị truy cứu nhưng tại ngoại thì về mặt pháp lý đang ở diện không được quản lý doanh nghiệp, giữ họ trong vai trò đại diện khiến mọi giấy tờ họ ký có nguy cơ bị đặt câu hỏi.
Cần phân biệt: bị triệu tập làm việc, bị lấy lời khai với tư cách người làm chứng hay người có quyền lợi liên quan không phải là bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Mốc quan trọng là khi có quyết định khởi tố bị can đối với chính người đó. Trước mốc này, công ty không có căn cứ pháp lý bắt buộc phải thay người, dù vẫn có thể thay vì lý do quản trị.
Xử lý theo từng loại hình doanh nghiệp
Bảng dưới theo nguyên lý của Luật Doanh nghiệp 2020; điều lệ công ty có thể chi tiết thêm.
| Loại hình | Người bị tạm giam là ai | Ai làm gì |
|---|---|---|
| Doanh nghiệp tư nhân | Chủ doanh nghiệp | Chủ phải uỷ quyền cho người khác thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình; không có cơ quan nào khác cử thay |
| TNHH một thành viên chủ là cá nhân | Chủ sở hữu kiêm giám đốc | Chủ sở hữu vẫn là chủ, nhưng phải uỷ quyền cho người khác thực hiện quyền chủ sở hữu và cử người đại diện mới |
| TNHH một thành viên | Giám đốc thuê | Chủ sở hữu ra quyết định cử người đại diện khác |
| TNHH hai thành viên trở lên | Giám đốc hoặc chủ tịch hội đồng thành viên | Hội đồng thành viên cử người khác; nếu người bị tạm giam là chủ tịch, các thành viên còn lại bầu chủ tịch tạm |
| Công ty cổ phần | Giám đốc hoặc chủ tịch hội đồng quản trị | Hội đồng quản trị cử người khác; nếu là chủ tịch, các thành viên còn lại bầu chủ tịch tạm |
Điểm khác lớn nhất nằm ở doanh nghiệp tư nhân và công ty một thành viên do cá nhân làm chủ: không ai khác có quyền thay chủ, nên mọi thứ phải đi qua văn bản uỷ quyền của chính người đang bị tạm giam.
Làm giấy uỷ quyền khi người uỷ quyền đang bị tạm giam
Đây là bước gia đình và công ty lúng túng nhất. Trình tự chung như sau:
- Xác định chính xác người đang bị tạm giam ở đâu và cơ quan nào đang thụ lý vụ việc (cơ quan điều tra, viện kiểm sát hoặc toà án tuỳ giai đoạn).
- Soạn nội dung uỷ quyền rõ ràng: người được uỷ quyền, phạm vi (điều hành hằng ngày, ký hợp đồng dưới một giá trị nhất định, cử người đại diện, làm việc với ngân hàng), thời hạn.
- Liên hệ cơ quan đang thụ lý và nơi tạm giam để được hướng dẫn cách ký và cách xác nhận chữ ký của người bị tạm giam. Luật sư bào chữa thường là người làm đầu mối việc này.
- Sau khi có văn bản uỷ quyền hợp lệ, người được uỷ quyền mới đứng ra làm thủ tục thay đổi người đại diện hoặc làm việc với ngân hàng.
- Lưu bản gốc và các bản sao có chứng thực, vì ngân hàng và cơ quan đăng ký sẽ cần.
Không có mẫu chung cho mọi trại tạm giam; thủ tục tiếp xúc, ký giấy tờ phụ thuộc quyết định của cơ quan đang tiến hành tố tụng. Đừng tự ý mang giấy vào nhờ ký qua người quen: vừa vô giá trị, vừa có thể vi phạm quy định về quản lý người bị tạm giam.
Những việc công ty và gia đình không được làm
Không di chuyển, tẩu tán tài sản. Nếu vụ việc liên quan đến tài sản của công ty, chuyển tiền, bán tài sản, sửa sổ sách trong giai đoạn này có thể bị coi là che giấu, cản trở điều tra, và gây hậu quả nặng cho cả người bị tạm giam lẫn người thực hiện.
Không huỷ, sửa chứng từ. Hồ sơ kế toán, hợp đồng, thư điện tử của công ty phải được giữ nguyên. Cơ quan điều tra có thể yêu cầu cung cấp; việc huỷ hay sửa có thể bị xử lý hình sự riêng.
Không dùng chữ ký số, mật khẩu của người bị tạm giam. Ký nhân danh người khác khi người đó không thể đồng ý là sai, dù trước đây người đó từng giao mật khẩu cho kế toán.
Không tuyên bố công khai về tội danh. Thông báo cho đối tác chỉ cần nói công ty thay đổi người đại diện. Bình luận về vụ án vừa có thể xâm phạm quyền của người bị tạm giam, vừa có thể bị hiểu là ảnh hưởng tới điều tra.
Không cắt quyền lợi của người bị tạm giam một cách tuỳ tiện. Quan hệ lao động, phần vốn góp, cổ tức của người đó vẫn được pháp luật bảo vệ. Việc tạm hoãn hợp đồng lao động hay miễn nhiệm chức danh phải theo đúng luật và điều lệ.
Quyền của người bị tạm giam đối với doanh nghiệp của mình
Người bị tạm giam vẫn là chủ sở hữu, thành viên, cổ đông của doanh nghiệp. Họ chỉ không được trực tiếp quản lý. Phần vốn góp, cổ phần không bị mất vì việc tạm giam, trừ khi có quyết định kê biên, phong toả của cơ quan có thẩm quyền đối với chính phần tài sản đó.
Với người lao động là giám đốc thuê, Bộ luật Lao động 2019 có quy định về tạm hoãn thực hiện hợp đồng lao động khi người lao động bị tạm giữ, tạm giam. Hết thời gian tạm hoãn, việc nhận lại người lao động thực hiện theo luật; nếu người đó bị kết án tù thì có cơ chế riêng. Phần này nên đọc trực tiếp từ luật hoặc hỏi người làm nghề vì hệ quả với người lao động rất lớn.
Người bị tạm giam có quyền được bào chữa. Luật sư bào chữa ngoài việc tham gia tố tụng còn giúp người đó ra các quyết định về doanh nghiệp, như uỷ quyền cho ai, ủy quyền đến đâu, có đồng ý cho công ty cử người khác hay không. Nếu bạn đang ở vị trí người nhà hoặc thành viên công ty và chưa biết bắt đầu từ đâu, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để có hướng xử lý ban đầu trước khi làm việc trực tiếp với luật sư bào chữa.
Ngân hàng và đối tác phản ứng ra sao, và công ty nên chuẩn bị gì
Ngân hàng thường biết tin qua đối tác hoặc qua yêu cầu cung cấp thông tin của cơ quan điều tra. Khi biết người đại diện bị tạm giam, ngân hàng có thể tạm dừng giao dịch theo chữ ký mẫu cũ, xem xét lại hạn mức tín dụng, yêu cầu công ty bổ sung giấy tờ về người đại diện mới. Một số hợp đồng tín dụng có điều khoản coi thay đổi bất lợi về người quản lý là sự kiện vi phạm. Công ty nên đọc lại hợp đồng vay và chủ động làm việc với ngân hàng sớm, mang theo nghị quyết cử người mới.
Đối tác thương mại thì lo nhất chuyện hợp đồng có còn được thực hiện. Một văn bản ngắn, nêu người đại diện mới, cam kết tiếp tục thực hiện các hợp đồng đang chạy và đầu mối liên lạc, giúp giữ phần lớn quan hệ. Với hợp đồng lớn, đối tác có thể đề nghị bổ sung bảo lãnh hoặc rút ngắn thời hạn thanh toán, đó là điều có thể thương lượng.
Người lao động cần được nghe từ chính ban quản lý công ty trước khi nghe tin đồn. Nội dung nên tập trung vào điều họ quan tâm: lương, hợp đồng lao động, người quản lý trực tiếp, chứ không bàn về vụ việc.
Khi nào bắt buộc cần luật sư
Có những tình huống không nên tự xử lý:
- Vụ án liên quan trực tiếp đến hoạt động của công ty (thuế, hoá đơn, đấu thầu, huy động vốn), vì mọi quyết định của công ty lúc này có thể ảnh hưởng tới vụ án.
- Tài khoản, tài sản của công ty bị phong toả, kê biên.
- Thành viên, cổ đông còn lại bất đồng về việc cử người thay, hoặc nghi ngờ nhau.
- Doanh nghiệp tư nhân hoặc công ty một thành viên mà người bị tạm giam là chủ duy nhất, cần văn bản uỷ quyền phức tạp.
- Đối tác đòi chấm dứt hợp đồng, đòi bồi thường vì lý do người đại diện bị tạm giam.
Luật sư không hứa được kết quả vụ án, nhưng giúp công ty và gia đình làm đúng thủ tục, tránh tạo thêm rủi ro mới trong lúc vụ án đang giải quyết.
Câu hỏi thường gặp
Giám đốc chỉ bị triệu tập lấy lời khai thì công ty có phải thay người đại diện không?
Không bắt buộc. Bị triệu tập làm việc hay lấy lời khai không phải là bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Mốc pháp lý là quyết định khởi tố bị can đối với chính người đó hoặc lệnh tạm giam. Công ty vẫn có thể thay người vì lý do quản trị nếu thấy cần.
Chủ doanh nghiệp tư nhân bị tạm giam thì gia đình có tự đứng ra điều hành được không?
Gia đình không tự động có quyền điều hành. Chủ doanh nghiệp tư nhân phải uỷ quyền cho người khác bằng văn bản. Không có uỷ quyền, vợ hay con ký giấy tờ nhân danh doanh nghiệp là không có thẩm quyền và có thể bị đối tác hoặc ngân hàng từ chối.
Công ty miễn nhiệm giám đốc đang bị tạm giam có vi phạm quyền của người đó không?
Việc cử người khác làm người đại diện khi người đại diện bị tạm giam là thẩm quyền luật trao cho công ty. Tuy nhiên quan hệ lao động của người đó, như tạm hoãn hợp đồng, lương, chấm dứt, phải làm theo Bộ luật Lao động và điều lệ, không được làm tuỳ tiện.
Người bị tạm giam có bị mất phần vốn góp trong công ty không?
Không, phần vốn góp vẫn là tài sản của họ. Chỉ khi cơ quan có thẩm quyền ra quyết định kê biên, phong toả hoặc toà án tuyên tịch thu, sung công theo bản án có hiệu lực thì phần vốn đó mới bị xử lý. Họ vẫn có thể uỷ quyền cho người khác thực hiện quyền thành viên.
Khi người đại diện được trả tự do, công ty có phải trả lại chức vụ cũ không?
Không có nghĩa vụ tự động trả lại chức vụ người đại diện. Việc cử lại hay không do chủ sở hữu, hội đồng thành viên hoặc hội đồng quản trị quyết định. Riêng hợp đồng lao động được tạm hoãn thì việc nhận lại người lao động phải theo quy định của Bộ luật Lao động.
Có cần thông báo cho đối tác lý do thay người đại diện không?
Không cần nêu lý do chi tiết. Thông báo chỉ cần cho biết người đại diện mới, ngày hiệu lực và kèm giấy xác nhận thay đổi đăng ký doanh nghiệp. Nêu chi tiết vụ việc vừa không cần thiết, vừa có thể gây hại cho người đang bị tạm giam và cho uy tín của công ty.