Khi chủ doanh nghiệp hoặc người đại diện theo pháp luật bị đột quỵ, hôn mê hay suy giảm trí nhớ nặng, công ty có pháp nhân có thể cử người đại diện khác; còn với doanh nghiệp tư nhân và công ty một thành viên do cá nhân làm chủ, quyền của chủ chỉ được thực hiện qua văn bản uỷ quyền đã lập trước, hoặc qua người giám hộ sau khi toà án ra quyết định về năng lực hành vi.
Đây là tình huống gia đình thấy khó nói nhất: người thân vẫn còn sống, có thể hồi phục, nhưng doanh nghiệp không chờ được. Phần dưới giải thích ba mức suy giảm năng lực theo Bộ luật Dân sự, ai được làm gì trong từng giai đoạn, thủ tục toà án ở mức nguyên lý, và những việc không nên làm dù với ý tốt.
Ba mức suy giảm năng lực theo Bộ luật Dân sự 2015
Bộ luật Dân sự 2015 phân biệt ba nhóm. Mỗi nhóm cần quyết định của toà án dựa trên yêu cầu của người có quyền, lợi ích liên quan và thường dựa trên kết luận giám định pháp y tâm thần.
| Mức | Ai thuộc diện này | Ai thay mặt | Ý nghĩa với doanh nghiệp |
|---|---|---|---|
| Mất năng lực hành vi dân sự | Người do bệnh tâm thần hoặc bệnh khác không thể nhận thức, làm chủ hành vi | Người giám hộ | Giao dịch phải do người giám hộ xác lập, thực hiện |
| Có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi | Người thành niên do tình trạng thể chất hoặc tinh thần không đủ khả năng nhận thức, làm chủ hành vi nhưng chưa đến mức mất năng lực | Người giám hộ, với quyền và nghĩa vụ do toà án chỉ định | Phạm vi người giám hộ được làm do toà án xác định |
| Hạn chế năng lực hành vi dân sự | Người nghiện ma tuý, nghiện chất kích thích dẫn tới phá tán tài sản gia đình | Người đại diện theo pháp luật do toà án quyết định | Giao dịch liên quan tài sản cần sự đồng ý của người đại diện |
| Chưa có quyết định của toà án | Người đang hôn mê, đang điều trị, chưa rõ khả năng hồi phục | Chưa có ai đương nhiên thay mặt | Chỉ dùng được văn bản uỷ quyền lập trước hoặc cơ chế nội bộ của công ty |
Dòng cuối là giai đoạn dài nhất và khó nhất trên thực tế. Nhiều gia đình tưởng vợ hoặc con cả đương nhiên ký thay được, nhưng khi chưa có quyết định của toà án, không ai có thẩm quyền đó chỉ vì quan hệ gia đình.
Công ty có hội đồng: dùng thẩm quyền nội bộ trước
Với công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên và công ty cổ phần, Luật Doanh nghiệp 2020 cho phép cử người khác làm người đại diện theo pháp luật khi người đang giữ vị trí này bị hạn chế, mất năng lực hành vi dân sự, hoặc có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi. Ngoài ra, việc bổ nhiệm, miễn nhiệm giám đốc vốn là thẩm quyền thường xuyên của hội đồng thành viên hay hội đồng quản trị.
Trong giai đoạn người bệnh đang hôn mê, chưa có quyết định của toà án, hội đồng vẫn có thể cử một giám đốc khác hoặc bổ sung thêm một người đại diện theo pháp luật, với lý do người đại diện hiện tại không thể thực hiện nhiệm vụ. Cách này không tước bỏ phần vốn, cổ phần hay chức danh thành viên của người bệnh. Khi người đó hồi phục, hội đồng có thể cử lại.
Điều khó là khi người bệnh nắm phần vốn chi phối, thiếu họ thì cuộc họp không đủ điều kiện. Khi đó cần đọc điều lệ về các lần triệu tập sau và tỷ lệ cần thiết; nếu vẫn không đủ, phần quyền của người bệnh chỉ có thể được thực hiện qua người giám hộ hoặc người được uỷ quyền hợp lệ.
Doanh nghiệp tư nhân và công ty một thành viên: con đường hẹp hơn
Văn bản uỷ quyền đã có. Nếu chủ đã uỷ quyền cho ai đó trước khi bệnh, người đó dùng trong phạm vi được giao. Tuy vậy, ngân hàng và đối tác thường dè dặt khi biết người uỷ quyền không còn tỉnh táo; giá trị của uỷ quyền trong tình huống này là điểm nên hỏi người làm nghề luật.
Giám đốc thuê. Doanh nghiệp tư nhân hoặc công ty một thành viên có giám đốc thuê thì việc hằng ngày vẫn chạy trong phạm vi hợp đồng và điều lệ. Nhưng mọi quyết định thuộc quyền chủ sở hữu, như thay người đại diện, vay vốn lớn, bán tài sản, sửa điều lệ, phải chờ.
Yêu cầu toà án. Người có quyền, lợi ích liên quan (vợ chồng, con, người lao động, chủ nợ…) có thể yêu cầu toà án tuyên bố người bệnh mất năng lực hành vi dân sự hoặc có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi. Thủ tục cần kết luận giám định và mất thời gian.
Người giám hộ. Sau khi có quyết định, người giám hộ thực hiện quyền của chủ trong phạm vi luật và quyết định của toà án cho phép, ví dụ cử người đại diện mới cho công ty một thành viên, uỷ quyền điều hành doanh nghiệp tư nhân. Giao dịch liên quan tài sản có giá trị lớn của người được giám hộ có cơ chế giám sát riêng.
Trình tự gia đình nên đi khi bệnh kéo dài
Với người bệnh chưa rõ ngày hồi phục, thứ tự dưới đây giúp doanh nghiệp không đứng hẳn:
- Giữ hồ sơ y tế đầy đủ: giấy ra vào viện, tóm tắt bệnh án, ý kiến của bác sĩ về khả năng nhận thức. Đây là căn cứ cho mọi bước sau.
- Tìm trong giấy tờ của người bệnh mọi văn bản uỷ quyền, điều lệ, hợp đồng thuê giám đốc, để biết ai đang có thẩm quyền gì.
- Với công ty có hội đồng: triệu tập họp cử người đại diện tạm, đăng ký thay đổi nếu cần.
- Với doanh nghiệp tư nhân, công ty một thành viên: nếu bệnh kéo dài, gia đình bàn với người làm nghề luật về việc yêu cầu toà án ra quyết định về năng lực hành vi và xác định người giám hộ.
- Người giám hộ được xác định thì đăng ký việc giám hộ theo quy định về hộ tịch, rồi mới thực hiện các quyền thay người bệnh.
- Cập nhật với ngân hàng, cơ quan thuế, đối tác bằng giấy tờ chính thức, không bằng lời nói.
Giai đoạn này nặng nề về cả cảm xúc lẫn thủ tục. Nếu gia đình chưa biết nên đi bước nào trước, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để hình dung các lựa chọn, sau đó làm việc trực tiếp với luật sư hoặc toà án nơi người bệnh cư trú.
Những việc không nên làm, dù xuất phát từ ý tốt
Ký tên thay người bệnh. Ký thay chữ ký của người khác trên hợp đồng, séc, giấy đề nghị rút tiền là giả mạo chữ ký, dù để trả lương cho nhân viên. Hậu quả pháp lý rơi vào chính người ký.
Đặt tay người bệnh điểm chỉ. Văn bản điểm chỉ của người đang hôn mê hoặc không nhận thức được không thể hiện ý chí. Giao dịch đó có nguy cơ bị tuyên vô hiệu và có thể bị coi là hành vi vi phạm.
Dùng mật khẩu, token của người bệnh. Đăng nhập ngân hàng điện tử bằng thông tin của người bệnh để chuyển tiền, kể cả chuyển trong gia đình, đặt người làm vào thế rất bất lợi nếu sau này có tranh chấp.
Chuyển tài sản sang tên người khác "cho chắc". Bán xe, chuyển tiền sang tài khoản người nhà trong lúc chủ bệnh dễ bị người thừa kế khác hoặc chủ nợ đặt vấn đề, và có thể bị hủy.
Người lao động và đối tác trong thời gian chủ nằm viện
Hợp đồng lao động ký với doanh nghiệp, không ký với cá nhân người chủ, nên việc chủ bệnh không làm hợp đồng chấm dứt. Lương vẫn phải trả, bảo hiểm vẫn phải đóng. Ở doanh nghiệp tư nhân không có người được uỷ quyền, việc trả lương bị kẹt vì không ai ký được chứng từ chi; gia đình nên nói thật với người lao động về tình hình, ghi nhận khoản lương còn nợ bằng văn bản, và ưu tiên giải quyết khoản này khi có người có thẩm quyền.
Với đối tác, một thông báo ngắn nêu tình trạng của người đại diện, tên người liên lạc tạm và dự kiến thời gian có người đại diện mới giúp giữ quan hệ. Đối tác lớn thường chấp nhận gia hạn nghĩa vụ trong vài tuần nếu được báo sớm và rõ. Điều làm hỏng quan hệ là im lặng rồi để hợp đồng trễ hạn không lời giải thích.
Cơ quan thuế và bảo hiểm xã hội vẫn tính hạn nộp như bình thường. Kế toán nên rà ngay các hạn trong tháng tới, và hỏi cơ quan quản lý cách xử lý khi người đại diện không thể ký; phần thuế chi tiết thuộc mảng riêng.
Chuẩn bị trước khi chuyện xảy ra
Bộ luật Dân sự 2015 cho người thành niên còn đủ năng lực được chủ động chuẩn bị. Một số việc nên làm khi còn khoẻ:
- Lựa chọn trước người giám hộ cho mình: luật cho phép người thành niên có năng lực hành vi dân sự đầy đủ chọn người giám hộ cho mình phòng khi sau này cần, việc lựa chọn phải lập thành văn bản có công chứng hoặc chứng thực.
- Lập văn bản uỷ quyền điều hành doanh nghiệp, ghi rõ phạm vi và trường hợp sử dụng.
- Với công ty: cử thêm một người đại diện theo pháp luật, hoặc ghi trong điều lệ cơ chế cử người đại diện tạm.
- Lập danh mục tài khoản, hợp đồng, nghĩa vụ đang có, để người thay biết bắt đầu từ đâu.
- Nói chuyện với gia đình về ý muốn của mình đối với doanh nghiệp: tiếp tục, giao cho ai, hay bán.
Những chuẩn bị này không làm ai bị tước quyền khi còn khoẻ, mà chỉ có tác dụng khi chuyện xảy ra. Doanh nghiệp càng phụ thuộc vào một người thì càng nên làm sớm.
Câu hỏi thường gặp
Vợ của giám đốc đang hôn mê có được ký thay chồng các giấy tờ của công ty không?
Không đương nhiên. Quan hệ vợ chồng không tạo ra quyền đại diện cho công ty. Người vợ chỉ ký được khi có văn bản uỷ quyền hợp lệ, khi được công ty cử làm người đại diện, hoặc khi là người giám hộ theo quyết định của toà án và trong phạm vi được phép.
Có cần chờ toà án tuyên bố mất năng lực hành vi mới cử giám đốc mới cho công ty cổ phần không?
Không. Hội đồng quản trị có thẩm quyền bổ nhiệm, miễn nhiệm giám đốc và cử người đại diện. Quyết định của toà án về năng lực hành vi cần chủ yếu khi phải thực hiện quyền cổ đông, quyền chủ sở hữu của chính người bệnh.
Người giám hộ có được bán doanh nghiệp của người được giám hộ không?
Luật đặt cơ chế chặt chẽ với giao dịch liên quan tài sản có giá trị lớn của người được giám hộ, cần sự đồng ý của người giám sát việc giám hộ hoặc theo quyết định của toà án. Người giám hộ phải hành động vì lợi ích của người được giám hộ, không vì lợi ích riêng.
Chủ doanh nghiệp hồi phục thì các quyết định trong thời gian bệnh có bị huỷ không?
Các quyết định hợp lệ của công ty, của người giám hộ trong phạm vi được phép vẫn giữ giá trị. Khi người bệnh hồi phục, họ hoặc người có quyền lợi liên quan có thể yêu cầu toà án huỷ bỏ quyết định về năng lực hành vi, và người đó tự thực hiện lại quyền của mình.
Ngân hàng có tự phong toả tài khoản công ty khi biết giám đốc bị đột quỵ không?
Ngân hàng thường tạm dừng giao dịch dùng chữ ký của người không còn khả năng ký, và yêu cầu công ty cập nhật người đại diện hoặc chủ tài khoản. Đây không phải phong toả theo nghĩa cưỡng chế. Công ty cần mang giấy tờ cử người mới để khôi phục giao dịch.