Chia doanh nghiệp là biến một công ty thành hai hay nhiều công ty mới và công ty cũ chấm dứt tồn tại; tách doanh nghiệp là cắt một phần ra lập công ty mới trong khi công ty cũ vẫn tiếp tục hoạt động. Cả hai đều là cách tổ chức lại doanh nghiệp theo Luật Doanh nghiệp 2020, và cả hai chỉ dành cho công ty trách nhiệm hữu hạn và công ty cổ phần.
Nhiều chủ doanh nghiệp dùng chữ "chia tách" như một cụm từ, rồi đến lúc làm hồ sơ mới phát hiện mình chọn nhầm đường: muốn giữ lại mã số, hợp đồng và lịch sử của công ty cũ nhưng lại chọn chia, hoặc muốn khép hẳn pháp nhân cũ nhưng lại làm tách. Bài này đặt hai cách cạnh nhau, theo từng tiêu chí bạn sẽ phải trả lời khi ngồi với kế toán và người làm hồ sơ.
Hiểu đúng hai khái niệm trước khi bàn thủ tục
Theo Luật Doanh nghiệp 2020, chia công ty là việc công ty trách nhiệm hữu hạn hoặc công ty cổ phần chia tài sản, quyền, nghĩa vụ, thành viên hoặc cổ đông và người lao động của mình để thành lập hai hoặc nhiều công ty mới. Công ty ban đầu gọi là công ty bị chia. Khi các công ty mới đã được đăng ký doanh nghiệp, công ty bị chia chấm dứt tồn tại.
Tách công ty là việc chuyển một phần tài sản, quyền, nghĩa vụ, thành viên hoặc cổ đông và người lao động của công ty hiện có sang một hoặc một số công ty mới. Công ty ban đầu gọi là công ty bị tách, công ty mới gọi là công ty được tách. Điểm mấu chốt: công ty bị tách không chấm dứt tồn tại, nó chỉ nhỏ lại.
Bộ luật Dân sự 2015 cũng dùng đúng hai khái niệm này ở tầng pháp nhân nói chung. Sau khi chia, quyền và nghĩa vụ dân sự của pháp nhân bị chia được chuyển sang các pháp nhân mới. Sau khi tách, pháp nhân bị tách và pháp nhân được tách mỗi bên thực hiện quyền, nghĩa vụ của mình phù hợp với mục đích hoạt động. Hai lớp luật nói cùng một ý, nên khi đọc hợp đồng hay giấy phép cũ, bạn có thể dùng chính cách phân biệt này để biết quyền nào đi đâu.
Một cách nhớ đơn giản: chia giống như cắt một chiếc bánh thành nhiều miếng và chiếc bánh nguyên vẹn không còn nữa; tách giống như cắt ra một miếng để đặt sang đĩa khác, phần bánh còn lại vẫn nằm trên đĩa cũ.
So sánh chia và tách theo từng tiêu chí
Bảng dưới gom những điểm khác nhau mà người làm hồ sơ thường phải trả lời đầu tiên. Chi tiết thủ tục và giấy tờ cụ thể bạn đối chiếu hướng dẫn đăng ký doanh nghiệp hiện hành tại Phòng Đăng ký kinh doanh.
| Tiêu chí | Chia công ty | Tách công ty |
|---|---|---|
| Công ty ban đầu sau khi xong | Chấm dứt tồn tại khi các công ty mới đã đăng ký | Vẫn tồn tại, giữ tên, mã số doanh nghiệp |
| Số công ty mới | Từ hai công ty trở lên | Một hoặc nhiều công ty được tách |
| Loại hình được làm | Công ty TNHH (một hoặc hai thành viên trở lên), công ty cổ phần | Công ty TNHH, công ty cổ phần |
| Thủ tục ở công ty ban đầu | Không đăng ký thay đổi; tình trạng pháp lý được cập nhật là chấm dứt | Đăng ký thay đổi vốn điều lệ, thành viên hoặc cổ đông tương ứng |
| Nợ và hợp đồng cũ | Các công ty mới liên đới, trừ khi thoả thuận được với chủ nợ, khách hàng, người lao động | Công ty bị tách và công ty được tách liên đới, trừ khi các bên có thoả thuận khác |
| Hợp đồng lao động | Chuyển theo phương án sử dụng lao động sang các công ty mới | Chỉ phần người lao động theo phương án chuyển sang, số còn lại ở công ty cũ |
Ở cả hai cách, quyết định tổ chức lại phải được thông qua bằng nghị quyết, quyết định của chủ sở hữu, hội đồng thành viên hoặc đại hội đồng cổ đông, và phải được gửi tới chủ nợ, thông báo tới người lao động. Đây là phần nhiều doanh nghiệp làm qua loa nhất, cũng là phần dễ gây tranh chấp nhất về sau.
Loại hình nào được chia, tách và loại hình nào không
Công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên. Được chia và được tách. Với công ty một chủ, chủ sở hữu ra quyết định; các công ty mới có thể vẫn do chính chủ đó sở hữu, hoặc có thêm người khác tham gia, tuỳ phương án.
Công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên. Được chia và được tách theo nghị quyết hội đồng thành viên. Luật cho phép nhiều cách sắp xếp thành viên: một số thành viên cùng phần vốn góp của họ chuyển sang công ty mới, hoặc tất cả thành viên cùng có mặt ở các công ty mới, hoặc kết hợp.
Công ty cổ phần. Được chia và được tách theo nghị quyết đại hội đồng cổ đông, cũng với các cách sắp xếp cổ đông tương tự. Công ty đại chúng còn phải lưu ý thêm nghĩa vụ công bố thông tin theo pháp luật chứng khoán.
Doanh nghiệp tư nhân và công ty hợp danh. Luật Doanh nghiệp 2020 không đặt hai loại hình này vào quy định chia, tách. Doanh nghiệp tư nhân không có tư cách pháp nhân và gắn với một chủ duy nhất chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản; muốn tách hoạt động, chủ doanh nghiệp thường phải đi đường vòng như chuyển đổi sang công ty trước, hoặc lập doanh nghiệp mới rồi chuyển nhượng tài sản, hợp đồng theo từng giao dịch.
Hộ kinh doanh. Hộ kinh doanh không phải doanh nghiệp nên không có thủ tục chia, tách theo Luật Doanh nghiệp. Việc đổi người, chia hộ thành hai hộ là một chuyện khác, đăng ký ở cấp xã theo quy định về hộ kinh doanh.
Chọn chia hay tách: những câu hỏi nên trả lời trước
Câu hỏi đầu tiên là bạn có cần giữ pháp nhân cũ không. Nếu công ty đang có giấy phép con khó xin, hợp đồng dài hạn với khách hàng lớn, quyền thuê đất, hồ sơ năng lực dự thầu hay tên tuổi gắn với mã số doanh nghiệp, thì tách thường hợp lý hơn vì những thứ đó ở lại với công ty cũ. Nếu mục tiêu là các nhóm chủ sở hữu đường ai nấy đi và không ai muốn giữ cái vỏ chung, chia là cách gọn hơn.
Câu hỏi thứ hai là nghĩa vụ cũ. Ở cả hai cách, luật mặc định các công ty liên quan cùng liên đới với nợ và nghĩa vụ chưa thanh toán. Khác biệt là khi chia, không còn công ty cũ để chủ nợ tìm đến, nên chủ nợ sẽ nhìn vào các công ty mới; khi tách, công ty cũ vẫn là đầu mối quen thuộc. Vì vậy, nếu công ty có nhiều khoản nợ chưa tất toán, phương án nào cũng cần một danh sách nghĩa vụ rõ ràng và thoả thuận với chủ nợ trước khi chốt.
Câu hỏi thứ ba là người lao động. Cả chia lẫn tách đều buộc người sử dụng lao động lập phương án sử dụng lao động khi việc tổ chức lại ảnh hưởng tới việc làm của người lao động. Chia thì toàn bộ người lao động phải được bố trí sang các công ty mới hoặc giải quyết chế độ; tách thì chỉ nhóm liên quan bị ảnh hưởng.
Câu hỏi thứ tư là thời gian và chi phí làm lại giấy tờ. Chia nghĩa là mọi công ty đều là công ty mới: mã số mới, con dấu mới, tài khoản mới, hoá đơn mới, giấy phép con xin lại nếu ngành nghề có điều kiện. Tách thì công ty cũ giữ phần lớn những thứ đó, chỉ công ty được tách phải làm từ đầu. Phần thuế khi tổ chức lại, như quyết toán và đóng mã số thuế của công ty bị chia, bạn nên hỏi bên tư vấn thuế; ở đây chỉ nhắc để bạn đưa vào kế hoạch.
Ba hiểu lầm thường gặp
"Tách là cách bỏ lại nợ ở công ty cũ." Không đúng. Luật quy định công ty bị tách và công ty được tách cùng liên đới chịu trách nhiệm về các khoản nợ chưa thanh toán, hợp đồng lao động và nghĩa vụ tài sản khác của công ty bị tách, trừ khi các bên, gồm cả chủ nợ, thoả thuận khác. Dùng tách để dồn tài sản tốt sang công ty mới và để lại nợ là hành vi có thể bị chủ nợ yêu cầu toà án xem xét, và có thể dẫn đến trách nhiệm cá nhân của người quản lý.
"Mở chi nhánh mới cũng là tách." Không phải. Chi nhánh là đơn vị phụ thuộc, không có tư cách pháp nhân, vẫn thuộc công ty. Tách tạo ra một pháp nhân mới có mã số doanh nghiệp riêng, chủ sở hữu riêng, sổ sách riêng.
"Góp vốn lập công ty con là tách." Cũng không phải. Khi lập công ty con, công ty mẹ dùng tài sản của mình góp vốn và trở thành chủ sở hữu hoặc thành viên của công ty con; đó là một khoản đầu tư. Tách là tổ chức lại theo thủ tục riêng, kéo theo thành viên hoặc cổ đông và quy tắc liên đới nghĩa vụ. Hai đường có hệ quả pháp lý khác nhau, nên đừng gọi lẫn tên khi làm hồ sơ.
Khi nào nên nhờ người làm nghề
Một công ty nhỏ, ít nợ, chủ sở hữu đã thống nhất, tài sản chủ yếu là hàng hoá và thiết bị, có thể tự chuẩn bị phần lớn hồ sơ nếu kế toán nắm chắc sổ sách. Ngược lại, nên có luật sư hoặc người làm nghề đi cùng từ đầu khi công ty có quyền sử dụng đất, có khoản vay ngân hàng đang thế chấp, có nhiều hợp đồng dài hạn cần chuyển giao, có thành viên hoặc cổ đông không đồng ý, hoặc đang có tranh chấp, đang bị thanh tra, kiểm tra.
Ngay cả khi tự làm, hãy tự viết ra ba danh sách trước khi soạn nghị quyết: tài sản và giấy tờ sở hữu, nghĩa vụ và chủ nợ, hợp đồng và đối tác. Ba danh sách này là xương sống của mọi phương án chia, tách. Thiếu chúng thì nghị quyết chỉ là một văn bản đẹp mà không ai thi hành được, và người chịu thiệt đầu tiên thường là chính các thành viên đã ký.
Cuối cùng, nhớ rằng việc tổ chức lại không phải là chuyện nội bộ thuần tuý. Chủ nợ, người lao động, ngân hàng, cơ quan thuế, đối tác lớn đều có quyền lợi bị ảnh hưởng. Báo sớm và rõ cho họ thường tiết kiệm thời gian hơn là xử lý phản ứng sau khi giấy chứng nhận mới đã cấp.
Câu hỏi thường gặp
Doanh nghiệp tư nhân có được tách một phần thành công ty riêng không?
Luật Doanh nghiệp 2020 chỉ quy định chia, tách cho công ty trách nhiệm hữu hạn và công ty cổ phần. Chủ doanh nghiệp tư nhân muốn tách hoạt động thường chuyển đổi sang công ty trước rồi mới tách, hoặc lập công ty mới và chuyển tài sản, hợp đồng qua từng giao dịch riêng với sự đồng ý của đối tác.
Sau khi chia, mã số doanh nghiệp của công ty cũ có được dùng tiếp không?
Không. Khi các công ty mới đã được đăng ký, công ty bị chia chấm dứt tồn tại và mã số của nó không còn dùng để giao dịch. Mỗi công ty mới có mã số riêng. Nếu bạn cần giữ mã số cũ vì giấy phép hay hồ sơ năng lực, hãy cân nhắc tách thay vì chia.
Công ty bị tách có phải đổi tên không?
Không bắt buộc. Công ty bị tách giữ nguyên tên và mã số doanh nghiệp, chỉ đăng ký thay đổi những nội dung bị ảnh hưởng như vốn điều lệ, danh sách thành viên hoặc cổ đông. Công ty được tách phải đặt tên mới không trùng, không gây nhầm lẫn với tên doanh nghiệp đã đăng ký.
Một công ty cổ phần có thể chia ra thành một công ty TNHH và một công ty cổ phần không?
Luật cho phép các công ty mới hình thành sau khi chia, tách là công ty trách nhiệm hữu hạn hoặc công ty cổ phần. Mỗi công ty mới phải đáp ứng điều kiện của loại hình mình chọn, như số lượng thành viên hoặc cổ đông tối thiểu và tối đa. Bạn nên đối chiếu hướng dẫn đăng ký hiện hành trước khi chốt phương án.
Chia, tách có cần thông báo tập trung kinh tế với cơ quan cạnh tranh không?
Luật Cạnh tranh 2018 liệt kê các hình thức tập trung kinh tế là sáp nhập, hợp nhất, mua lại và liên doanh. Chia, tách thông thường không nằm trong danh sách đó. Tuy nhiên nếu sau khi tách, công ty được tách lại sáp nhập hoặc bị mua lại bởi bên khác, giao dịch kế tiếp đó cần được xem xét riêng.
Có thể vừa chia vừa đổi chủ sở hữu trong cùng một lần không?
Phương án chia có thể đưa người mới vào làm thành viên hoặc cổ đông của công ty mới, nhưng làm như vậy hồ sơ phức tạp hơn và dễ phát sinh câu hỏi về định giá, thuế, quyền ưu tiên. Nhiều nơi chọn làm tuần tự: chia xong, ổn định đăng ký, rồi mới chuyển nhượng vốn ở công ty mới.