Khi công ty trách nhiệm hữu hạn chuyển thành công ty cổ phần, phần vốn góp của mỗi thành viên được quy đổi thành cổ phần và thành viên trở thành cổ đông. Tài sản, nợ, hợp đồng của công ty đi theo nguyên vẹn; cái thay đổi thật là quyền của từng người: cách chuyển nhượng, cách biểu quyết, cách bảo vệ người góp ít.
Phần lớn tài liệu về chuyển đổi nói về hồ sơ và các cách chuyển. Bài này nhìn từ phía từng thành viên: những quyền bạn đang có trong công ty trách nhiệm hữu hạn, cái nào đi theo, cái nào mất, cái nào phải viết lại vào điều lệ mới hoặc vào một thoả thuận riêng, và nên kiểm gì trước khi bỏ phiếu thông qua.
Phần vốn góp và cổ phần: giống ở đâu, khác ở đâu
Giống nhau ở chỗ cả hai đều đo phần sở hữu của bạn trong công ty và giới hạn trách nhiệm của bạn trong phạm vi số vốn đã góp. Chuyển đổi không làm bạn phải chịu thêm nợ bằng tài sản riêng, cũng không làm mất phần lợi nhuận chưa chia mà bạn đang có quyền hưởng theo nghị quyết đã thông qua.
Khác nhau ở cách phần sở hữu đó được ghi nhận và lưu chuyển. Phần vốn góp trong công ty trách nhiệm hữu hạn gắn với một danh sách thành viên tương đối đóng: muốn bán cho người ngoài, theo nguyên tắc chung bạn phải chào bán cho các thành viên còn lại trước. Cổ phần được chia thành các đơn vị bằng nhau, ghi trong sổ đăng ký cổ đông, và theo nguyên tắc chung được tự do chuyển nhượng, trừ những hạn chế do luật hoặc điều lệ đặt ra.
Bộ máy cũng khác. Hội đồng thành viên, nơi mỗi người có mặt và biểu quyết theo tỷ lệ vốn, được thay bằng đại hội đồng cổ đông và hội đồng quản trị. Nhiều quyết định trước đây cả nhóm cùng bàn nay thuộc thẩm quyền hội đồng quản trị. Thành viên góp ít mà không có ghế trong hội đồng quản trị sẽ thấy mình ít được hỏi ý kiến hơn hẳn.
Quyền của bạn trước và sau chuyển đổi
Bảng so sánh theo nguyên tắc chung của Luật Doanh nghiệp 2020. Điều lệ có thể quy định khác trong phạm vi luật cho phép, nên đọc điều lệ mới là bắt buộc.
| Quyền | Khi là thành viên công ty TNHH | Khi là cổ đông công ty cổ phần |
|---|---|---|
| Bán phần sở hữu cho người ngoài | Thường phải chào bán cho thành viên còn lại trước | Tự do chuyển nhượng, trừ hạn chế của luật hoặc điều lệ |
| Tham gia quyết định | Trực tiếp tại hội đồng thành viên | Tại đại hội đồng cổ đông; việc điều hành thường xuyên do hội đồng quản trị |
| Xem sổ sách, tài liệu | Quyền tiếp cận khá rộng theo luật và điều lệ | Phụ thuộc tỷ lệ sở hữu và loại tài liệu; cổ đông nhỏ bị giới hạn hơn |
| Phản đối quyết định tổ chức lại | Có thể yêu cầu công ty mua lại phần vốn | Có thể yêu cầu công ty mua lại cổ phần nếu đã biểu quyết không thông qua |
| Ưu tiên khi công ty tăng vốn | Theo tỷ lệ vốn góp | Quyền ưu tiên mua cổ phần chào bán cho cổ đông hiện hữu theo tỷ lệ |
| Giới hạn trách nhiệm | Trong phạm vi vốn cam kết góp | Trong phạm vi số cổ phần đã đăng ký mua |
Hai dòng đầu là chỗ thành viên góp ít thường không để ý: họ mất cơ chế chặn người lạ vào công ty và mất ghế bàn bạc trực tiếp, đổi lại có thanh khoản tốt hơn khi muốn bán.
Thoả thuận cũ giữa các thành viên đi đâu
Điều khoản trong điều lệ cũ. Điều lệ cũ không còn áp dụng sau khi điều lệ công ty cổ phần có hiệu lực. Quyền đặc biệt nào bạn muốn giữ, như phải nhất trí với một số quyết định, phải được viết lại vào điều lệ mới trong phạm vi luật cho phép với công ty cổ phần.
Thoả thuận riêng giữa các thành viên. Thoả thuận ngoài điều lệ về phân chia vai trò, cam kết không cạnh tranh, quyền bán kèm, quyền kéo theo vẫn là hợp đồng dân sự giữa các bên ký, không tự mất vì công ty đổi loại hình. Nhưng thuật ngữ trong đó viết cho phần vốn góp; nên ký lại hoặc ký phụ lục để thay bằng cổ phần.
Nghị quyết hội đồng thành viên đã thông qua. Các nghị quyết đã thực hiện xong giữ nguyên giá trị. Nghị quyết còn đang thực hiện, như kế hoạch chia lợi nhuận hay chương trình đầu tư, nên được đại hội đồng cổ đông hoặc hội đồng quản trị xác nhận lại để tránh tranh luận về thẩm quyền.
Cam kết góp vốn chưa hoàn tất. Phần vốn cam kết mà chưa góp không tự nhiên biến thành cổ phần. Trước khi chuyển đổi, các thành viên nên xử lý dứt điểm: góp đủ hoặc điều chỉnh vốn, để số cổ phần quy đổi khớp với tiền thật đã vào công ty.
Hạn chế chuyển nhượng và chuyện cổ đông sáng lập
Một câu hỏi hay gặp: các thành viên cũ có thành cổ đông sáng lập và bị hạn chế chuyển nhượng như công ty cổ phần mới thành lập không. Luật Doanh nghiệp 2020 quy định công ty cổ phần được chuyển đổi từ công ty trách nhiệm hữu hạn không nhất thiết phải có cổ đông sáng lập; khi đó điều lệ trong hồ sơ đăng ký được ký theo cách luật quy định cho trường hợp này. Bạn nên đối chiếu văn bản hiện hành và cách điều lệ mới mô tả tư cách từng người.
Nếu các bên muốn giữ lại cơ chế "không cho người lạ vào" của công ty trách nhiệm hữu hạn, công cụ phù hợp là điều khoản hạn chế chuyển nhượng cổ phần trong điều lệ. Luật cho phép điều lệ hạn chế chuyển nhượng; hạn chế đó chỉ có hiệu lực khi được ghi rõ trong điều lệ và thể hiện trên cổ phiếu tương ứng. Điều khoản kiểu "cổ đông muốn bán phải chào cho cổ đông hiện hữu trước trong một khoảng thời gian" là phổ biến.
Hạn chế quá chặt cũng có cái giá: nhà đầu tư mới, lý do khiến công ty chuyển sang cổ phần, có thể không thích một công ty mà cổ phần khó bán. Cân bằng giữa giữ người cũ và mở cửa cho người mới là quyết định kinh doanh, không phải câu hỏi pháp lý thuần tuý.
Quy đổi và ghi nhận: các tài liệu phải khớp nhau
Sai lệch giữa các tài liệu là nguyên nhân phổ biến khiến hồ sơ bị yêu cầu sửa đổi hoặc gây tranh chấp sau này. Trình tự kiểm tra:
- Chốt danh sách thành viên và số vốn thực góp của từng người tại ngày quyết định chuyển đổi.
- Thống nhất mệnh giá cổ phần và tỷ lệ quy đổi; ghi rõ cách làm tròn khi có số lẻ.
- Ghi số cổ phần, loại cổ phần của từng người trong nghị quyết chuyển đổi, danh sách cổ đông nộp kèm hồ sơ và điều lệ mới; ba nơi phải cùng một con số.
- Lập sổ đăng ký cổ đông ngay khi có giấy chứng nhận mới; phát hành cổ phiếu hoặc xác nhận sở hữu theo hình thức công ty chọn.
- Thu hồi hoặc huỷ các giấy chứng nhận phần vốn góp cũ, ghi nhận việc huỷ trong biên bản để không còn hai loại giấy cùng lưu hành.
Nếu chuyển đổi đi kèm phát hành thêm hoặc bán cho người mới, thứ tự giao dịch phải được viết rõ trong nghị quyết; người mới vào trước hay sau quy đổi làm số liệu khác hẳn nhau.
Thành viên góp ít nên đòi gì trước khi bỏ phiếu
Chuyển đổi cần được thông qua theo tỷ lệ biểu quyết của điều lệ. Nếu bạn là thành viên thiểu số, đây là lúc bạn còn sức thương lượng nhất:
- Được xem bản dự thảo điều lệ công ty cổ phần trước, không chỉ bản tóm tắt.
- Quyền ưu tiên mua khi cổ đông khác bán, nếu bạn muốn giữ cơ chế khép kín.
- Quyền đề cử thành viên hội đồng quản trị hoặc ít nhất quyền được nhận tài liệu họp hội đồng quản trị.
- Danh sách vấn đề cần tỷ lệ biểu quyết cao tại đại hội đồng cổ đông.
- Quyền bán kèm: nếu cổ đông lớn bán cho người ngoài, bạn được bán cùng giá, cùng điều kiện.
- Lời giải thích bằng văn bản về lý do chuyển đổi và kế hoạch vốn sau chuyển đổi, để đánh giá mức pha loãng.
Nếu bạn không đồng ý với chuyển đổi, Luật Doanh nghiệp cho thành viên không tán thành nghị quyết về tổ chức lại công ty quyền yêu cầu công ty mua lại phần vốn của mình, theo điều kiện và thủ tục luật định. Đây là lối ra, không phải công cụ gây sức ép, và việc mua lại vẫn phải bảo đảm công ty còn khả năng trả nợ.
Nợ, hợp đồng, người lao động: không có gì làm lại từ đầu
Với bên ngoài, công ty cổ phần sau chuyển đổi là chính công ty cũ. Mã số doanh nghiệp giữ nguyên, hợp đồng tiếp tục, khoản vay tiếp tục, hợp đồng lao động tiếp tục. Chủ nợ không mất quyền đòi; công ty không được coi chuyển đổi là cơ hội đàm phán lại nghĩa vụ cũ.
Điểm cần để ý là các hợp đồng có điều khoản về cơ cấu sở hữu: hợp đồng tín dụng, hợp đồng phân phối độc quyền, hợp đồng với nhà đầu tư. Khi chuyển đổi đi kèm người mới vào, có thể chạm vào điều khoản thay đổi quyền kiểm soát. Rà các hợp đồng này trước khi thông qua nghị quyết.
Người lao động không phải ký lại hợp đồng; thâm niên, phép năm, thời gian đóng bảo hiểm tính liên tục. Thứ thay đổi với họ là người ký các quyết định nhân sự: thẩm quyền tuyển dụng, bổ nhiệm, kỷ luật trước đây có thể nằm ở hội đồng thành viên hoặc giám đốc, nay được phân lại giữa hội đồng quản trị và giám đốc theo điều lệ mới. Quy chế nội bộ nên được sửa cùng lúc để không có quyết định nào ký sai thẩm quyền trong giai đoạn chuyển tiếp.
Thuế thu nhập phát sinh nếu chuyển đổi đi kèm chuyển nhượng vốn, hay cách ghi nhận trên sổ kế toán, thuộc mảng thuế; bạn hỏi người làm nghề thuế hoặc cơ quan thuế quản lý để có câu trả lời áp dụng đúng trường hợp của mình.
Câu hỏi thường gặp
Thành viên cũ có tự động thành cổ đông sáng lập không?
Không nhất thiết. Luật Doanh nghiệp 2020 cho phép công ty cổ phần chuyển đổi từ công ty trách nhiệm hữu hạn không có cổ đông sáng lập. Tư cách từng người được thể hiện trong điều lệ và hồ sơ đăng ký, nên đọc kỹ để biết mình có chịu hạn chế chuyển nhượng nào không.
Sau chuyển đổi, bạn có được bán cổ phần cho người ngoài ngay không?
Theo nguyên tắc chung, cổ phần được tự do chuyển nhượng. Nhưng nếu điều lệ mới có điều khoản hạn chế và hạn chế đó được ghi trên cổ phiếu, bạn phải tuân theo. Kiểm điều lệ và thoả thuận cổ đông trước khi hứa bán với ai.
Tỷ lệ sở hữu có bị thay đổi khi quy đổi không?
Nếu chỉ quy đổi mà không huy động thêm hay bán cho người mới, tỷ lệ sở hữu của từng người giữ nguyên, chỉ khác cách ghi nhận. Tỷ lệ chỉ thay đổi khi có phát hành thêm hoặc chuyển nhượng đi kèm. Sai lệch nhỏ có thể do làm tròn, nên thống nhất cách làm tròn từ đầu.
Thành viên chưa góp đủ vốn thì quy đổi ra sao?
Phần chưa góp không nên được quy đổi thành cổ phần như phần đã góp. Các thành viên nên xử lý dứt điểm trước khi chuyển đổi bằng cách góp đủ hoặc điều chỉnh vốn điều lệ, để số cổ phần khớp với tiền thật vào công ty và tránh tranh chấp về sau.
Chuyển sang cổ phần có bắt buộc phải có ban kiểm soát không?
Không phải mọi công ty cổ phần đều bắt buộc có ban kiểm soát; luật có các mô hình quản trị khác nhau và điều kiện cho từng mô hình. Bạn chọn mô hình phù hợp trong điều lệ mới và đối chiếu điều kiện áp dụng theo văn bản hiện hành.
Có nên ký thoả thuận cổ đông riêng ngoài điều lệ không?
Nên cân nhắc khi có cam kết mà điều lệ không tiện ghi, như phân vai điều hành, cam kết không cạnh tranh, quyền bán kèm hay kéo theo. Thoả thuận cổ đông ràng buộc các bên ký; nội dung trái điều lệ hoặc trái luật thì không có giá trị với công ty, nên để người có chuyên môn soạn.