Khi công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên nhận thêm người góp vốn hoặc chủ sở hữu bán một phần vốn, công ty chuyển sang loại hình hai thành viên trở lên nhưng vẫn là pháp nhân cũ. Nợ cũ là nợ của công ty, không phải nợ riêng của thành viên mới; thành viên mới chỉ chịu rủi ro trong phạm vi phần vốn mình góp hoặc mua.
Câu trả lời ngắn đó đúng về nguyên tắc nhưng chưa đủ để ra quyết định. Phần vốn bạn bỏ tiền ra mua có giá trị bằng tài sản trừ đi nợ của công ty, kể cả khoản nợ chưa ai nói. Bài này phân tích ai gánh gì sau khi chuyển, chủ cũ còn trách nhiệm gì, và những điều nên ghi vào thoả thuận trước khi ký.
Hai đường dẫn đến công ty hai thành viên
Đường thứ nhất là chủ sở hữu chuyển nhượng hoặc tặng cho một phần vốn điều lệ cho người khác. Vốn điều lệ không đổi, tiền đi vào túi chủ sở hữu chứ không vào công ty. Đường thứ hai là công ty huy động thêm vốn góp từ người mới. Vốn điều lệ tăng, tiền đi vào công ty. Hai đường có thể kết hợp. Ngoài ra có tình huống không ai chủ động chọn: chủ sở hữu là cá nhân qua đời và có nhiều người thừa kế, công ty có thể thành nhiều thành viên.
Khác biệt giữa hai đường quan trọng cho người mới. Mua lại phần vốn thì bạn trả tiền cho chủ cũ, mọi tranh chấp về giá, về thông tin công ty không đúng là tranh chấp giữa bạn và chủ cũ theo hợp đồng chuyển nhượng. Góp thêm vốn thì bạn trả tiền cho công ty; nếu thông tin không đúng, bạn đối mặt với một công ty mà bạn đã là thành viên, việc đòi lại phức tạp hơn nhiều.
Dù đi đường nào, sau khi đăng ký chuyển đổi, công ty mới có hội đồng thành viên, điều lệ phải viết lại theo loại hình hai thành viên, và mọi quyền, nghĩa vụ của công ty trước đó tiếp tục nằm nguyên ở công ty.
Sau khi chuyển, ai chịu gì
Bảng dưới tóm lược vị trí của từng bên với các khoản nghĩa vụ phát sinh trước ngày chuyển đổi. Đây là nguyên tắc chung; thoả thuận riêng và cam kết bảo lãnh cá nhân có thể thay đổi bức tranh.
| Khoản | Công ty | Thành viên mới | Chủ sở hữu cũ |
|---|---|---|---|
| Nợ nhà cung cấp, nợ vay của công ty | Tiếp tục là bên nợ | Không trả bằng tài sản riêng; chịu thiệt qua giá trị phần vốn | Không trả bằng tài sản riêng, trừ khi đã bảo lãnh cá nhân |
| Hợp đồng đang thực hiện | Tiếp tục thực hiện | Gián tiếp hưởng lợi hoặc chịu thiệt | Không còn là bên ký nhân danh nếu đã thôi đại diện |
| Vốn cam kết góp nhưng chưa góp đủ của chủ cũ | Có quyền yêu cầu góp đủ hoặc điều chỉnh vốn | Không thay chủ cũ góp phần thiếu | Chịu trách nhiệm tương ứng phần đã cam kết với nghĩa vụ phát sinh trước khi đăng ký giảm vốn |
| Bảo lãnh cá nhân chủ cũ đã ký cho khoản vay | Vẫn là bên vay | Không tự gánh thay | Vẫn ràng buộc theo hợp đồng bảo lãnh đến khi được giải trừ |
| Khoản phạt hành chính, nghĩa vụ bảo hiểm còn nợ | Tiếp tục phải nộp | Chịu thiệt qua giá trị phần vốn | Có thể bị hỏi trách nhiệm quản lý nếu vi phạm khi còn điều hành |
Điểm dễ nhầm là cột thành viên mới: không trả nợ bằng tài sản riêng không có nghĩa là không mất gì. Nếu công ty phải trả một khoản nợ ẩn lớn, giá trị phần vốn bạn vừa mua giảm tương ứng, có khi về không.
Kiểm tra trước khi đặt bút ký
Danh mục tối thiểu một người sắp mua lại hoặc góp vốn vào công ty một chủ nên xin và đọc:
- Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp, điều lệ hiện hành và lịch sử thay đổi đăng ký; tình trạng pháp lý trên cổng thông tin quốc gia về đăng ký doanh nghiệp.
- Bằng chứng chủ sở hữu đã góp đủ vốn điều lệ: chứng từ chuyển tiền, biên bản định giá tài sản góp vốn.
- Báo cáo tài chính các năm gần nhất, sổ chi tiết công nợ phải trả, danh sách khoản vay và tài sản đang thế chấp.
- Danh sách hợp đồng lớn đang thực hiện, đặc biệt hợp đồng có phạt vi phạm, bảo hành dài, cam kết độc quyền.
- Tình trạng đóng bảo hiểm xã hội, hợp đồng lao động, tranh chấp lao động nếu có.
- Biên bản kiểm tra, quyết định xử phạt hành chính, thư đòi nợ, đơn khởi kiện đã nhận trong mấy năm gần đây.
- Danh mục giấy phép con, hạn hiệu lực, điều kiện còn duy trì hay không.
Với mỗi mục, câu hỏi cần đặt là "có thể phát sinh khoản phải trả nào mà con số trên sổ chưa phản ánh". Khoản nợ ẩn hay nằm ở bảo hành, phạt hợp đồng, nghĩa vụ bảo hiểm và tranh chấp đang âm ỉ.
Những điều nên ghi vào thoả thuận giữa hai người
Cam đoan về thông tin. Chủ cũ cam đoan báo cáo tài chính, danh sách nợ, danh sách hợp đồng đã cung cấp là đầy đủ và đúng tại một ngày cụ thể.
Bồi hoàn nợ ẩn. Khoản nợ phát sinh từ sự kiện trước ngày chuyển nhượng mà không được công bố thì chủ cũ bồi hoàn cho thành viên mới hoặc cho công ty theo tỷ lệ. Ghi rõ thời hạn yêu cầu và cách tính.
Giữ lại một phần tiền. Khi mua lại phần vốn, một phần giá trị có thể được giữ lại trong một khoảng thời gian để bù cho khoản nợ ẩn nếu xuất hiện.
Bảo lãnh cá nhân cũ. Thoả thuận ai chịu và có đề nghị ngân hàng giải trừ hoặc thay thế bảo lãnh của chủ cũ hay không; ngân hàng không bị ràng buộc bởi thoả thuận giữa hai thành viên.
Cơ chế ra quyết định. Điều lệ mới quy định tỷ lệ biểu quyết, những vấn đề cần nhất trí, cách xử lý khi bế tắc. Công ty hai người góp ngang nhau rất dễ bế tắc nếu điều lệ chép mẫu.
Hợp đồng, giấy phép và người lao động sau khi chuyển
Vì công ty vẫn là chủ thể cũ, hợp đồng với khách hàng, nhà cung cấp, ngân hàng tiếp tục có hiệu lực. Điểm cần đọc là điều khoản thay đổi chủ sở hữu hoặc thay đổi quyền kiểm soát trong hợp đồng vay, hợp đồng phân phối, hợp đồng nhượng quyền: một số hợp đồng yêu cầu báo trước hoặc xin chấp thuận khi cơ cấu sở hữu thay đổi, vi phạm có thể dẫn tới quyền chấm dứt hoặc đòi trả nợ trước hạn.
Giấy phép con thường ghi tên doanh nghiệp. Nếu phần tên riêng giữ nguyên và chỉ thêm, bớt hay đổi cụm chỉ loại hình thì vẫn phải điều chỉnh vì tên đầy đủ đã đổi. Một số ngành yêu cầu báo thay đổi thành viên góp vốn hoặc chủ sở hữu, đặc biệt ngành có điều kiện về người góp vốn.
Người lao động tiếp tục làm việc theo hợp đồng cũ. Thành viên mới thường muốn thay đổi cách vận hành ngay; mọi thay đổi về vị trí, tiền lương, điều kiện làm việc vẫn phải làm theo thoả thuận trong hợp đồng lao động và quy định của Bộ luật Lao động, không thể coi việc đổi chủ là lý do tự nhiên để thay đổi.
Chủ cũ: từ người quyết mọi việc thành một thành viên
Phía chủ cũ cũng thay đổi nhiều hơn họ thường nghĩ. Trước chuyển đổi, chủ sở hữu tự ra quyết định bằng văn bản của mình về mọi vấn đề lớn. Sau chuyển đổi, những vấn đề đó thuộc hội đồng thành viên và phải được thông qua theo tỷ lệ biểu quyết ghi trong điều lệ. Một hợp đồng vay lớn, một khoản đầu tư, việc bán tài sản có giá trị, việc thay giám đốc đều có thể cần phiếu của thành viên mới.
Các quyết định chủ sở hữu đã ban hành trước chuyển đổi vẫn có giá trị với những việc đã làm theo chúng. Quy chế tài chính, quy chế lương, phân cấp ký duyệt nội bộ vẫn áp dụng cho tới khi hội đồng thành viên sửa đổi, nhưng nên được rà lại sớm vì chúng được viết cho một người quyết định, không phải hai.
Chủ cũ nếu vẫn là người đại diện theo pháp luật thì tiếp tục ký nhân danh công ty trong phạm vi điều lệ mới. Trách nhiệm quản lý của họ với những việc đã làm khi còn là chủ sở hữu duy nhất không mất đi: nếu một quyết định trước đây gây thiệt hại cho công ty do vi phạm nghĩa vụ người quản lý, thành viên mới có thể dùng các cơ chế mà luật dành cho thành viên để yêu cầu xem xét. Đây là lý do nhiều chủ cũ muốn có một biên bản bàn giao tình trạng công ty ký bởi cả hai bên tại ngày chuyển đổi: nó bảo vệ cả hai phía, ghi nhận cái gì đã biết, cái gì chưa.
Ví dụ giả định: phần vốn mua với giá đẹp
Ví dụ giả định: chị Hạnh mua lại bốn mươi phần trăm vốn của một công ty một thành viên làm bao bì ở Bắc Ninh. Báo cáo tài chính sạch, giá hợp lý. Ba tháng sau khi đăng ký chuyển thành công ty hai thành viên, một khách hàng cũ gửi yêu cầu bồi thường vì lô hàng giao từ năm trước bị lỗi, kèm đòi phạt theo hợp đồng.
Về pháp lý, công ty là bên phải giải quyết, vì công ty là bên ký và giao hàng. Chị Hạnh không phải trả bằng tài sản riêng. Nhưng nếu công ty phải bồi thường, phần lợi nhuận và giá trị phần vốn của chị giảm. Chị có quyền yêu cầu chủ cũ bồi hoàn hay không phụ thuộc hoàn toàn vào hợp đồng chuyển nhượng: có điều khoản cam đoan và bồi hoàn nợ ẩn thì có căn cứ, không có thì phải chứng minh chủ cũ cố ý che giấu, một việc khó và tốn thời gian.
Bài học không phải là đừng mua, mà là đọc kỹ và viết kỹ. Với giao dịch giá trị lớn, nên để người có chuyên môn rà hồ sơ và soạn hợp đồng trước khi chuyển tiền.
Câu hỏi thường gặp
Thành viên mới có phải ký xác nhận nợ cũ của công ty không?
Không có thủ tục bắt buộc như vậy. Nợ cũ là nợ của công ty và công ty tiếp tục chịu trách nhiệm. Tuy nhiên trong hợp đồng chuyển nhượng hoặc biên bản góp vốn, các bên nên liệt kê rõ các khoản nợ đã biết tại ngày chuyển giao để làm mốc xử lý khoản phát sinh sau.
Chủ cũ đã bảo lãnh khoản vay của công ty, sau khi bán bớt vốn thì bảo lãnh còn không?
Còn, cho đến khi ngân hàng đồng ý giải trừ hoặc thay thế. Hợp đồng bảo lãnh là quan hệ giữa chủ cũ và ngân hàng, việc chuyển nhượng vốn không tự chấm dứt nó. Hai thành viên có thể thoả thuận chia trách nhiệm nội bộ, nhưng thoả thuận đó không ràng buộc ngân hàng.
Nếu chủ cũ chưa góp đủ vốn điều lệ thì thành viên mới có bị ảnh hưởng không?
Có ảnh hưởng gián tiếp. Vốn điều lệ ghi trên giấy không khớp vốn thực góp làm sai lệch giá trị phần vốn bạn mua, và công ty có thể phải làm thủ tục điều chỉnh vốn. Nên kiểm tra chứng từ góp vốn trước khi ký.
Đổi lên hai thành viên có phải đổi tên công ty không?
Tên công ty gồm cụm chỉ loại hình và tên riêng. Công ty một thành viên và hai thành viên đều là công ty trách nhiệm hữu hạn, nên thường chỉ cần giữ tên. Việc ghi rõ "một thành viên" trong tên hay không tuỳ cách đặt tên ban đầu; nếu có thì phải đổi.
Thành viên mới có được xem sổ sách công ty ngay không?
Sau khi trở thành thành viên, bạn có quyền được cung cấp thông tin, xem sổ sách, báo cáo theo Luật Doanh nghiệp và điều lệ. Trước khi trở thành thành viên, quyền xem tài liệu phụ thuộc vào thoả thuận với chủ cũ, vì vậy nên đưa yêu cầu cung cấp hồ sơ vào điều kiện của giao dịch.
Khi nào nên nhờ luật sư trong giao dịch này?
Khi giá trị phần vốn lớn so với tài sản của bạn, khi công ty có khoản vay hoặc hợp đồng giá trị lớn, khi có dấu hiệu tranh chấp, hoặc khi bạn không đọc được báo cáo tài chính. Rà soát pháp lý trước giao dịch rẻ hơn nhiều so với kiện đòi lại sau.