Pháp luật hiện hành không có thủ tục "chia hộ kinh doanh" giống chia doanh nghiệp. Muốn một hộ thành hai, cách làm thực tế là: hộ cũ giữ lại cho một người (đổi chủ hộ nếu cần), người còn lại đăng ký một hộ kinh doanh mới tại địa điểm khác, rồi các bên chia tài sản, nợ và khách theo một văn bản thoả thuận riêng.
Phần đăng ký thường nhanh. Phần khó là chia: ai giữ tên quán quen, ai giữ số điện thoại và trang mạng xã hội, hàng tồn chia thế nào, khoản nợ nhà cung cấp ký chung tính sao, và hai cửa hàng có được bán cùng mặt hàng sát nhau hay không. Bài này đi từng phần để hai bên ra riêng mà vẫn giữ được quan hệ.
Vì sao không "chia" được mà phải "giữ một, lập một"
Doanh nghiệp là một pháp nhân, nên luật có thủ tục chia doanh nghiệp: công ty cũ chấm dứt, các công ty mới kế thừa quyền và nghĩa vụ theo phương án chia. Hộ kinh doanh không phải pháp nhân; nó là cách một cá nhân hoặc các thành viên hộ gia đình đăng ký để kinh doanh. Vì vậy không có cơ chế để một hộ "đẻ" ra hai hộ cùng kế thừa nghĩa vụ.
Trên giấy tờ, việc ra riêng được thực hiện bằng hai thủ tục quen thuộc. Thủ tục thứ nhất là thay đổi nội dung đăng ký của hộ cũ: đổi chủ hộ nếu người ở lại không phải chủ hộ hiện tại, hoặc điều chỉnh thành viên nếu hộ được đăng ký theo dạng thành viên hộ gia đình. Thủ tục thứ hai là đăng ký hộ kinh doanh mới cho người ra riêng.
Người ra riêng phải đủ điều kiện làm chủ hộ và chưa đứng tên hộ nào khác. Nếu người đó đang là chủ hộ cũ, thì phải chuyển hộ cũ cho người ở lại trước, rồi mới đăng ký hộ mới cho mình, vì mỗi cá nhân chỉ được đăng ký một hộ kinh doanh trên phạm vi cả nước. Thứ tự này hay bị làm ngược, dẫn đến hồ sơ hộ mới bị trả.
Trường hợp hộ cũ được đăng ký theo dạng các thành viên hộ gia đình, người ra riêng cũng là một thành viên đã tham gia đăng ký. Khi rời đi, nên làm rõ bằng biên bản họp rằng người đó không còn tham gia hộ cũ kể từ ngày nào, và hỏi nơi tiếp nhận cách cập nhật thông tin thành viên. Mốc ngày này quan trọng vì nó là ranh giới để xác định ai còn liên quan đến các nghĩa vụ phát sinh sau đó; nghĩa vụ phát sinh trước ngày đó vẫn theo cách xử lý nêu ở phần nợ chung bên dưới.
Ai làm thủ tục gì
Bảng dưới áp cho tình huống điển hình: hai anh em cùng làm một cửa hàng đăng ký tên người anh, nay người em ra mở cửa hàng riêng. Các trường hợp khác thay tên vai cho phù hợp.
| Người | Thủ tục | Giấy tờ chính | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Người anh (ở lại) | Giữ hộ cũ; nếu hộ đăng ký theo dạng thành viên thì điều chỉnh thông tin thành viên theo hướng dẫn của nơi tiếp nhận | Thông báo thay đổi nội dung đăng ký (nếu có), biên bản họp thành viên | Giữ nguyên tên hộ, địa điểm, mã số thuế của hộ cũ |
| Người em (ra riêng) | Đăng ký hộ kinh doanh mới tại địa điểm mới | Giấy đề nghị đăng ký hộ kinh doanh, giấy tờ cá nhân, giấy tờ về quyền sử dụng địa điểm khi được yêu cầu | Đặt tên hộ không trùng với hộ đã đăng ký trên cùng địa bàn; ngành nghề có điều kiện phải đáp ứng lại |
| Cả hai | Lập văn bản thoả thuận chia tài sản, nợ, khách hàng | Danh sách tài sản, công nợ tại ngày chia; thoả thuận có chữ ký | Không phải nộp cho cơ quan đăng ký, nhưng là căn cứ khi có tranh chấp |
| Cả hai | Báo cơ quan thuế, ngân hàng, nhà cung cấp | Theo hướng dẫn của từng nơi | Thuế khoán, kê khai của hai hộ là chuyện riêng của từng hộ |
Thông tin nơi nộp: từ ngày 1/7/2025, việc đăng ký hộ kinh doanh do cơ quan ở cấp xã nơi đặt địa điểm kinh doanh tiếp nhận. Nếu hai cửa hàng nằm ở hai xã, phường khác nhau, mỗi bên làm ở nơi của mình.
Chia tài sản: tài sản chung theo phần hay tài sản của một người
Xác định trước tài sản là của ai. Nếu hộ đăng ký tên người anh nhưng vốn do hai anh em cùng bỏ ra, tài sản có thể là sở hữu chung theo phần. Nếu người em chỉ làm công, thì tài sản là của người anh và chuyện "chia" thực chất là người anh trả công hoặc tặng, bán cho em một phần. Hai cách nhìn này cho kết quả rất khác nhau, nên cần thống nhất từ đầu, dựa vào chứng từ góp vốn, sổ sách, tin nhắn chuyển tiền.
Chia theo giá trị, không chỉ theo món. Hàng tồn tính theo giá nhập, thiết bị tính theo giá trị còn lại, tiền mặt và số dư tính theo sổ. Cộng lại thành tổng giá trị, chia theo tỷ lệ đã thống nhất, rồi mới chọn mỗi người nhận món gì; bên nhận nhiều món hơn trả chênh lệch bằng tiền.
Tiền cọc của khách và đơn hàng dở. Khách đã đặt cọc ở cửa hàng cũ thì cửa hàng cũ phải giao hàng hoặc hoàn cọc. Nếu đơn đó sẽ do người ra riêng thực hiện, hai bên ghi rõ và báo khách, tránh khách phải đi đòi hai nơi.
Mặt bằng. Hợp đồng thuê đứng tên ai thì người đó giữ quyền thuê, trừ khi chủ nhà đồng ý chuyển. Tiền cọc thuê đã đặt là tài sản; nếu hai anh em cùng góp tiền cọc thì người ở lại hoàn phần cọc cho người ra riêng.
Nợ chung trước ngày chia: chủ nợ vẫn đòi người đã ký
Đây là điểm hai bên hay hiểu sai nhất. Thoả thuận giữa hai anh em về việc ai trả khoản nợ nào chỉ ràng buộc hai anh em với nhau. Với chủ nợ, người phải trả vẫn là người đã đứng ra vay, ký hợp đồng hoặc đứng tên chủ hộ khi khoản nợ phát sinh. Nếu hộ đăng ký theo dạng thành viên hộ gia đình, các thành viên tham gia đăng ký cũng có thể phải chịu trách nhiệm với nghĩa vụ của hộ.
Vì vậy, nếu thoả thuận rằng người ra riêng trả một phần nợ nhà cung cấp, cách an toàn nhất là ba bên cùng ký: chủ nợ đồng ý chuyển phần nghĩa vụ đó sang người ra riêng. Chuyển giao nghĩa vụ theo Bộ luật Dân sự cần sự đồng ý của bên có quyền. Nếu chủ nợ không đồng ý, người ở lại vẫn phải trả, và chỉ có thể đòi lại người ra riêng theo thoả thuận giữa hai người.
Khoản vay ngân hàng có thế chấp tài sản của cửa hàng là khoản khó tách nhất. Tài sản đang thế chấp không thể tự chia cho người ra riêng mà không có sự đồng ý của ngân hàng. Trước khi chia, hãy lấy danh sách các khoản vay, tài sản bảo đảm, và hỏi ngân hàng phương án: trả trước hạn, thay tài sản bảo đảm, hay giữ nguyên khoản vay cho một người.
Ví dụ giả định: hai chị em cùng làm cửa hàng vật liệu, đứng tên người chị. Khi chia, hai bên thoả thuận người em nhận một nửa hàng tồn và gánh một nửa khoản nợ nhà cung cấp. Ba tháng sau, nhà cung cấp chỉ đòi người chị vì họ chỉ biết người chị. Nếu lúc chia có thêm văn bản của nhà cung cấp đồng ý, người chị đã không phải ứng tiền rồi đi đòi em.
Tên quán, số điện thoại, trang mạng và khách quen
Tên hộ kinh doanh trên giấy. Tên hộ cũ ở lại với hộ cũ. Hộ mới phải chọn tên không trùng với tên hộ đã đăng ký trên cùng địa bàn theo quy định đặt tên hiện hành. Đặt tên gần giống để kéo khách cũ dễ gây hiểu nhầm và tranh cãi.
Tên quán quen trên biển hiệu và nhãn hiệu. Nếu tên quán đã được đăng ký nhãn hiệu, quyền đó thuộc chủ văn bằng và chỉ chuyển qua thủ tục chuyển nhượng hoặc li-xăng; nội dung này thuộc chuyên trang nhãn hiệu. Nếu chưa đăng ký, hai bên nên thoả thuận rõ ai được dùng tên quen, tránh hai cửa hàng cùng một tên khiến khách lẫn lộn.
Số điện thoại, trang mạng xã hội, gian hàng online. Đây là tài sản trên thực tế dù không có trên giấy đăng ký. Tài khoản nào đăng ký bằng thông tin của ai thì người đó giữ quyền quản trị. Nên liệt kê từng tài khoản trong văn bản thoả thuận, ghi ai giữ, và người không giữ có được thông báo cho khách về địa chỉ mới của mình hay không.
Thoả thuận không cạnh tranh. Hai bên có thể thoả thuận người ra riêng không mở cùng mặt hàng trong một khoảng cách và thời gian nhất định. Thoả thuận dân sự này cần hợp lý, rõ phạm vi; điều khoản quá rộng dễ bị cho là hạn chế quyền tự do kinh doanh và khó thực thi.
Danh sách kiểm trước khi ký văn bản chia
Một văn bản thoả thuận chia hộ tốt không cần dài, nhưng nên có đủ các mục sau.
- Ngày chốt số liệu và danh sách tài sản, công nợ tại ngày đó.
- Tỷ lệ chia và căn cứ (vốn góp, công sức, thoả thuận).
- Ai nhận món gì, chênh lệch thanh toán bao nhiêu, hạn trả.
- Ai trả khoản nợ nào; khoản nào đã có chủ nợ đồng ý chuyển, khoản nào chưa.
- Ai giữ tên quán, số điện thoại, trang mạng xã hội, gian hàng online.
- Xử lý tiền cọc của khách, đơn hàng dở, hàng bảo hành đã bán.
- Người làm thuê đi theo cửa hàng nào; hợp đồng lao động cần ký lại với chủ hộ nào.
- Thoả thuận không cạnh tranh nếu có, phạm vi và thời hạn.
- Cách giải quyết nếu sau này phát hiện khoản nợ hoặc tài sản chưa liệt kê.
Văn bản này không phải nộp cho cơ quan đăng ký, nhưng là bằng chứng quan trọng nhất nếu sau này hai bên bất đồng. Mỗi người giữ một bản có chữ ký gốc.
Câu hỏi thường gặp
Hai hộ kinh doanh có được đăng ký cùng một địa chỉ không?
Việc hai hộ cùng một địa điểm cần đối chiếu quy định về địa điểm kinh doanh hiện hành và cách nơi tiếp nhận áp dụng. Trên thực tế, nhiều nơi chấp nhận khi có ranh giới sử dụng rõ ràng và giấy tờ về quyền sử dụng của từng hộ, nhưng nên hỏi trước khi chọn phương án này.
Người ra riêng có được dùng lại mã số thuế của hộ cũ không?
Không. Mã số thuế gắn với hộ kinh doanh đã đăng ký. Hộ mới sẽ có mã số thuế riêng theo quy định. Các thủ tục thuế khi chia và khi đăng ký hộ mới thuộc chuyên trang thuế; ở đây chỉ nhắc để không dùng nhầm hoá đơn, mã thanh toán của hộ cũ.
Chia hộ thì nhân viên có bị ảnh hưởng không?
Người lao động có hợp đồng với chủ hộ cũ vẫn làm cho hộ cũ, trừ khi họ đồng ý chuyển sang hộ mới và ký hợp đồng mới. Hai anh em không tự quyết thay người lao động được. Các quyền lợi đã phát sinh như lương, phép năm cần được thanh toán hoặc thoả thuận chuyển tiếp rõ ràng.
Nếu người anh không đồng ý cho em ra riêng thì sao?
Người em luôn có quyền thôi không tham gia và đăng ký hộ kinh doanh riêng của mình, nếu đủ điều kiện. Tranh chấp thực sự nằm ở phần tài sản và vốn góp. Nếu không thoả thuận được, các bên hoà giải trước; tranh chấp lớn có thể phải nhờ toà án giải quyết như tranh chấp tài sản chung.
Hộ cũ đang có giấy phép con, hộ mới có dùng chung được không?
Không. Giấy phép con và giấy chứng nhận đủ điều kiện được cấp cho chủ thể và địa điểm cụ thể. Hộ mới ở địa điểm mới phải tự đáp ứng điều kiện và làm thủ tục cho mình, kể cả khi cùng ngành nghề với hộ cũ.