Khi cha mẹ còn sống và muốn con tiếp quản cửa hàng, có ba cách chính về mặt pháp lý: tặng cho con toàn bộ (hộ kinh doanh và tài sản), bán lại cho con, hoặc vẫn giữ quyền sở hữu tài sản và chỉ cho con đứng ra kinh doanh bằng một hộ mới hay bằng uỷ quyền. Ba cách đều hợp pháp; khác nhau ở chỗ ai là chủ của hàng hoá, thiết bị, mặt bằng, và cha mẹ còn giữ quyền gì sau khi bàn giao.
Nhiều gia đình chỉ làm phần thủ tục đổi tên trên giấy đăng ký mà không quyết định rõ quyền sở hữu tài sản. Mười năm sau, khi các anh chị em khác đòi chia, hoặc khi cha mẹ cần tiền chữa bệnh, câu hỏi "cửa hàng này của ai" mới bật ra. Bài này đặt ba cách cạnh nhau để gia đình chọn có ý thức, rồi nói giấy tờ cần có cho từng cách.
Tách hai câu hỏi: ai kinh doanh và ai sở hữu
Một cửa hàng gia đình thường gồm ba lớp. Lớp thứ nhất là tư cách kinh doanh: hộ kinh doanh đứng tên ai, ai là người chịu trách nhiệm trước cơ quan nhà nước, ai ký hợp đồng với nhà cung cấp. Lớp thứ hai là tài sản dùng để kinh doanh: hàng hoá, quầy kệ, máy móc, phương tiện, có khi cả nhãn hiệu và tên quán. Lớp thứ ba là mặt bằng: nhà của cha mẹ, nhà thuê, hay một gian chợ có hợp đồng với ban quản lý.
Ba lớp này không nhất thiết đi cùng nhau. Người con có thể là chủ hộ kinh doanh mới, nhưng ngôi nhà vẫn là của cha mẹ và chỉ được cho mượn. Ngược lại, cha mẹ có thể tặng hết hàng hoá, thiết bị cho con nhưng vẫn giữ tên trên hợp đồng thuê gian chợ vì ban quản lý chưa đồng ý chuyển. Rắc rối thường đến khi gia đình nghĩ đổi xong lớp thứ nhất là đã xong cả ba.
Vì vậy trước khi chọn cách, nên viết ra giấy ba cột: thứ gì thuộc lớp nào, đang đứng tên ai, và gia đình muốn sau khi bàn giao nó đứng tên ai. Tờ giấy đó gần như quyết định luôn nên chọn tặng cho, bán lại hay cho mượn.
So sánh ba cách chuyển giao
Bảng dưới đặt ba cách cạnh nhau ở những điểm gia đình hay hỏi nhất. Phần thuế và lệ phí khi tặng cho, mua bán tài sản giữa cha mẹ và con có quy định riêng, cần đối chiếu ở chuyên trang thuế hoặc với cơ quan thuế.
| Tiêu chí | Tặng cho con | Bán lại cho con | Cho con kinh doanh, cha mẹ giữ tài sản |
|---|---|---|---|
| Quyền sở hữu tài sản kinh doanh | Chuyển hẳn sang con | Chuyển hẳn sang con, con trả tiền | Vẫn của cha mẹ |
| Tư cách chủ hộ | Đổi chủ hộ sang con trên cùng hộ | Đổi chủ hộ sang con trên cùng hộ | Con đăng ký hộ mới hoặc được uỷ quyền điều hành |
| Cha mẹ còn quyền gì | Gần như không, trừ điều kiện ghi trong hợp đồng tặng cho có điều kiện | Quyền đòi tiền nếu con chưa trả đủ | Quyền đòi lại, thu tiền thuê, đặt điều kiện sử dụng |
| Anh chị em khác | Dễ phát sinh thắc mắc về công bằng | Ít thắc mắc hơn nếu giá hợp lý và có giấy tờ | Cửa hàng vẫn là tài sản của cha mẹ, sau này nằm trong di sản |
| Giấy tờ chính | Hợp đồng tặng cho, thông báo thay đổi chủ hộ | Hợp đồng mua bán hộ kinh doanh và tài sản, chứng từ thanh toán | Hợp đồng cho mượn hoặc cho thuê tài sản, mặt bằng; đăng ký hộ mới |
Không có cách nào "tốt nhất" cho mọi nhà. Tặng cho phù hợp khi cha mẹ đã chia tài sản rõ ràng cho các con và không còn trông vào cửa hàng để sống. Cho mượn phù hợp khi cha mẹ còn cần nguồn thu hoặc muốn giữ quyền quyết định thêm một thời gian.
Tặng cho: gọn nhưng gần như không quay lại được
Tặng cho là việc cha mẹ chuyển quyền sở hữu tài sản cho con mà không yêu cầu đền bù. Với hộ kinh doanh, việc tặng cho đi kèm thủ tục thay đổi chủ hộ: thông báo thay đổi có chữ ký của cha hoặc mẹ đang là chủ hộ và người con, cùng hợp đồng tặng cho hoặc giấy tờ chứng minh việc tặng cho. Sau thủ tục, hộ kinh doanh giữ nguyên tên, nhưng người chịu trách nhiệm đã là con.
Với động sản như hàng hoá, máy móc, hợp đồng tặng cho có hiệu lực theo nguyên tắc chung của Bộ luật Dân sự khi bên được tặng nhận tài sản, trừ khi luật có quy định khác. Với tài sản phải đăng ký quyền sở hữu như xe, hoặc với nhà, đất, việc tặng cho phải làm theo thủ tục riêng và thường phải công chứng hoặc chứng thực. Đừng gộp một ngôi nhà vào chung "hợp đồng tặng cho cửa hàng" viết tay rồi nghĩ đã xong.
Bộ luật Dân sự cho phép tặng cho có điều kiện: cha mẹ có thể đặt điều kiện cho con, chẳng hạn tiếp tục cho một người em làm việc trong cửa hàng, hay dành một phần lợi nhuận phụng dưỡng cha mẹ. Điều kiện phải rõ, làm được và không trái pháp luật. Nếu con không thực hiện nghĩa vụ đã cam kết, cha mẹ có căn cứ để đòi lại hoặc yêu cầu bồi thường theo luật. Không ghi điều kiện thì về sau rất khó viện dẫn lời hứa miệng.
Vì tặng cho gần như không quay lại được, nên trao đổi trước với các con khác. Pháp luật không bắt cha mẹ phải chia đều khi còn sống, nhưng một cuộc họp gia đình có biên bản, ghi rõ cửa hàng tặng cho ai và phần của những người khác là gì, giúp giảm hẳn khả năng tranh chấp sau này.
Bán lại cho con: khi nào hợp lý và cần chứng từ gì
Hợp lý khi cửa hàng là phần lớn tài sản của cha mẹ. Nếu cha mẹ cần tiền dưỡng già hoặc muốn công bằng với các con khác, bán cho người con tiếp quản với giá hai bên chấp nhận, trả một lần hay trả dần, là cách giữ được cửa hàng trong gia đình mà không thiệt người còn lại.
Hợp đồng ghi rõ cái gì được bán. Bán "cửa hàng" là một cách nói; trên giấy cần liệt kê: hộ kinh doanh (tư cách, tên), hàng tồn tính đến ngày nào, thiết bị cụ thể, quyền tiếp tục dùng mặt bằng nếu có. Khoản nợ của hộ trước ngày bán do ai chịu cũng phải ghi; chủ nợ chỉ bị ràng buộc bởi thoả thuận này khi họ đồng ý.
Trả dần thì ghi lịch và hệ quả chậm trả. Trong gia đình, trả dần là phổ biến. Ghi số đợt, thời điểm, cách tính khi con chậm hoặc không trả được. Chứng từ chuyển khoản là bằng chứng tốt nhất; tiền mặt thì có biên nhận ký từng lần.
Giá bán cần hợp lý. Giá bán quá thấp so với giá trị thực dễ bị hiểu là tặng cho trá hình, có thể bị các con khác viện dẫn khi chia di sản, và có thể được cơ quan thuế xem xét theo quy định riêng. Không cần thuê định giá cho cửa hàng nhỏ, nhưng nên có căn cứ như giá trị hàng tồn theo hoá đơn nhập, khấu hao thiết bị.
Cho con kinh doanh, cha mẹ vẫn giữ tài sản
Cách thứ ba thường hợp với gia đình mà cha mẹ còn khoẻ, còn muốn có tiếng nói, hoặc chưa quyết định chia tài sản giữa các con. Cha mẹ có thể chấm dứt hộ kinh doanh của mình và để con đăng ký một hộ mới tại cùng địa điểm, đồng thời ký hợp đồng cho con mượn hoặc cho thuê mặt bằng và thiết bị. Hàng tồn thì bán lại cho con theo giá nhập, để từ đây hàng hoá là của con, sổ sách tách bạch.
Một biến thể là cha mẹ vẫn đứng tên chủ hộ và uỷ quyền cho con điều hành. Cách này nhanh, nhưng chỉ nên dùng trong thời gian ngắn. Cha mẹ vẫn chịu trách nhiệm với mọi nghĩa vụ phát sinh, trong khi người quyết định hằng ngày là con. Uỷ quyền cũng chấm dứt khi người uỷ quyền mất hoặc bị toà án tuyên mất năng lực hành vi dân sự, đúng lúc gia đình cần nó nhất.
Nếu chọn đăng ký hộ mới cho con, cần nhớ mỗi cá nhân chỉ được đăng ký một hộ kinh doanh, và người con phải đủ điều kiện làm chủ hộ. Hợp đồng cho mượn mặt bằng nên có văn bản, kể cả giữa cha mẹ và con, vì một số giấy phép con và hồ sơ phòng cháy, chữa cháy yêu cầu chứng minh quyền sử dụng địa điểm. Một tờ giấy cho mượn có chữ ký của cha mẹ là đủ để con làm thủ tục, mà không làm mất quyền sở hữu của cha mẹ.
Cách này giữ cửa hàng là tài sản của cha mẹ. Khi cha mẹ mất, cửa hàng nằm trong di sản và được chia theo di chúc hoặc theo pháp luật. Nếu muốn người con đang kinh doanh được nhận phần đó, cha mẹ nên lập di chúc; phần khai nhận di sản là chuyện của luật thừa kế gia đình.
Trình tự gợi ý cho một lần chuyển giao trọn vẹn
Dù chọn cách nào, thứ tự dưới đây giúp gia đình không bỏ sót.
- Họp gia đình, chốt cách chuyển giao và ghi biên bản có chữ ký của cha mẹ và các con đã đủ tuổi, kể cả những người không nhận cửa hàng.
- Kiểm kê tài sản và công nợ tại một ngày cụ thể: hàng tồn, thiết bị, tiền cọc đang giữ của khách, nợ nhà cung cấp, nợ lương người làm nếu có.
- Lập giấy tờ theo cách đã chọn: hợp đồng tặng cho, hợp đồng mua bán, hoặc hợp đồng cho mượn hay cho thuê; công chứng phần nào pháp luật yêu cầu.
- Làm thủ tục với cơ quan đăng ký hộ kinh doanh ở cấp xã: thay đổi chủ hộ, hoặc chấm dứt hộ của cha mẹ và đăng ký hộ mới cho con.
- Báo cơ quan thuế và cập nhật tài khoản ngân hàng, mã thanh toán, hợp đồng thuê, giấy phép con, hợp đồng với nhà cung cấp theo tên chủ hộ mới.
- Báo cho người làm thuê và khách quen; với người lao động có hợp đồng, việc tiếp tục làm cho chủ hộ mới cần thoả thuận lại cho rõ.
Câu hỏi thường gặp
Cha mẹ tặng cửa hàng cho một người con, các con khác có quyền phản đối không?
Khi còn sống, cha mẹ có quyền định đoạt tài sản của mình, nên các con khác không có quyền ngăn việc tặng cho hợp pháp. Tuy vậy, nếu cửa hàng là tài sản chung của cha và mẹ thì cần cả hai đồng ý; và nên có biên bản họp gia đình để tránh tranh chấp về sau.
Con đã nhận cửa hàng rồi, sau này cha mẹ mất thì cửa hàng có phải chia cho anh chị em nữa không?
Nếu việc tặng cho đã hoàn tất hợp pháp khi cha mẹ còn sống, cửa hàng đã là tài sản của người con và không còn nằm trong di sản. Nếu chỉ cho mượn hoặc uỷ quyền điều hành, cửa hàng vẫn là của cha mẹ và sẽ được chia theo di chúc hoặc theo pháp luật.
Con chưa đủ 18 tuổi có nhận tặng cho cửa hàng được không?
Người chưa thành niên vẫn có thể được tặng cho tài sản, nhưng việc quản lý tài sản đó do người đại diện theo pháp luật thực hiện, và người chưa đủ 18 tuổi không đăng ký làm chủ hộ kinh doanh được. Gia đình nên chờ con đủ tuổi hoặc chọn cách cha mẹ vẫn kinh doanh.
Có cần định giá cửa hàng trước khi bán cho con không?
Pháp luật không bắt buộc định giá khi cha mẹ bán tài sản cho con. Nhưng giá quá thấp so với thực tế có thể bị xem là tặng cho trá hình và gây thắc mắc với các con khác hoặc với cơ quan thuế. Nên có căn cứ đơn giản như giá trị hàng tồn theo hoá đơn và giá trị còn lại của thiết bị.
Cha mẹ có thể đặt điều kiện khi tặng cửa hàng cho con không?
Có. Bộ luật Dân sự cho phép tặng cho có điều kiện, miễn điều kiện không trái pháp luật và đạo đức xã hội. Ví dụ giả định: con phải dành một khoản hằng tháng phụng dưỡng cha mẹ. Điều kiện nên ghi rõ trong hợp đồng, kèm hệ quả nếu không thực hiện.
Giấy phép an toàn thực phẩm của quán có tự chuyển sang con không?
Thường không tự chuyển, vì giấy chứng nhận ghi tên chủ cơ sở. Tuỳ loại giấy, có thể chỉ cần thông báo thay đổi hoặc phải đề nghị cấp lại. Hỏi cơ quan đã cấp giấy trước khi đổi chủ hộ để biết mình thuộc trường hợp nào và tránh có khoảng trống không có giấy.