Một công ty TNHH hai thành viên trở lên hoặc một công ty cổ phần có thể được bán trọn khi tất cả thành viên, cổ đông cùng chuyển nhượng phần của mình cho người mua; nếu người mua chỉ là một người, công ty sẽ phải chuyển thành TNHH một thành viên. Khác với công ty một chủ, ở đây có nhiều người cùng ký, mỗi người có quyền riêng, và chỉ một người chần chừ là cả thương vụ đứng lại.
Bài này đi qua những điểm pháp lý đặc thù của việc bán trọn công ty nhiều chủ: quyền ưu tiên mua giữa các thành viên, hạn chế với cổ đông sáng lập, việc gom chữ ký, thủ tục chuyển đổi khi số chủ giảm xuống còn một hoặc hai, và cách xử lý khi có một người không chịu bán. Chuyện chuyển nhượng một phần vốn lẻ trong công ty là chủ đề khác, không bàn ở đây.
Bán trọn công ty nhiều chủ khác gì bán một phần vốn
Trong luật, không có thủ tục nào tên là "bán công ty TNHH hai thành viên" hay "bán công ty cổ phần". Thứ diễn ra thực chất là nhiều giao dịch chuyển nhượng phần vốn góp hoặc cổ phần, mỗi giao dịch giữa một người bán và người mua, cộng lại thành toàn bộ. Người mua vì vậy không ký một hợp đồng với "công ty" mà ký với từng thành viên, cổ đông, hoặc ký một hợp đồng chung có đủ các bên bán.
Cái khác của việc bán trọn so với bán lẻ là kết quả cuối cùng: cơ cấu chủ sở hữu thay hẳn, nên loại hình công ty có thể không còn phù hợp. Công ty TNHH hai thành viên mà chỉ còn một thành viên phải tổ chức lại theo mô hình một thành viên và đăng ký thay đổi. Công ty cổ phần cần tối thiểu ba cổ đông; khi một người gom hết cổ phần, luật có sẵn phương thức chuyển đổi công ty cổ phần thành TNHH một thành viên, còn khi hai người gom hết thì có phương thức chuyển sang TNHH hai thành viên.
Một khác biệt nữa là công ty vẫn giữ nguyên pháp nhân. Tài sản, hợp đồng, nợ, người lao động vẫn thuộc về công ty sau giao dịch. Người mua không "nhận" từng tài sản mà nhận quyền làm chủ toàn bộ pháp nhân, kèm theo mọi thứ pháp nhân đó đang có, kể cả những điều chưa ai kể.
Quyền ưu tiên và hạn chế chuyển nhượng phải xử lý trước
Công ty TNHH hai thành viên: chào bán cho thành viên còn lại trước. Thành viên muốn chuyển nhượng phần vốn phải chào bán cho các thành viên còn lại theo tỉ lệ phần vốn góp của họ, với cùng điều kiện. Chỉ khi các thành viên còn lại không mua hoặc không mua hết trong thời hạn luật định thì mới được chuyển cho người ngoài. Khi mọi người cùng bán, cách gọn là mỗi thành viên lập văn bản từ chối quyền ưu tiên mua phần vốn của những người khác, để hồ sơ không bị nghi ngờ về trình tự.
Công ty cổ phần: cổ đông sáng lập trong ba năm đầu. Cổ phần phổ thông của cổ đông sáng lập, trong ba năm đầu kể từ khi công ty được cấp giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp, muốn chuyển cho người không phải cổ đông sáng lập thì cần Đại hội đồng cổ đông chấp thuận; cổ đông định chuyển nhượng không biểu quyết về việc này. Công ty đã qua mốc ba năm thì hạn chế này không còn.
Điều lệ có thể đặt thêm điều kiện. Điều lệ công ty cổ phần có thể hạn chế chuyển nhượng cổ phần, với điều kiện hạn chế đó được ghi trên cổ phiếu tương ứng. Điều lệ công ty TNHH có thể có quy định riêng về trình tự. Đọc điều lệ bản mới nhất, không đọc bản lúc thành lập.
Cổ phần ưu đãi biểu quyết không chuyển nhượng được. Trừ một số trường hợp luật cho phép như theo bản án có hiệu lực hoặc thừa kế. Công ty có loại cổ phần này thì phải tính cách xử lý trước, thường là chuyển đổi sang cổ phần phổ thông theo đúng quy định.
Phần vốn đang thế chấp, đang tranh chấp hoặc đang chờ chia thừa kế. Một thành viên đã thế chấp phần vốn cho ngân hàng, đang tranh chấp với vợ hoặc chồng về phần vốn, hay đã qua đời mà người thừa kế chưa xác định thì phần đó chưa thể chuyển ngay. Thừa kế phần vốn có quy trình riêng, chỉ nhắc ở đây.
Trình tự gom và chuyển đổi
Trình tự dưới đây dành cho trường hợp một người mua nhận toàn bộ; hai người mua cùng nhận thì thay bước cuối bằng thủ tục tương ứng.
- Người mua và đại diện nhóm bán thống nhất các điều khoản chính bằng văn bản ý định, gồm giá tổng, cách chia giá giữa từng người bán, mốc thời gian.
- Rà soát pháp lý công ty: điều lệ, sổ đăng ký thành viên hoặc sổ đăng ký cổ đông, các nghị quyết đã thông qua, việc góp vốn thực tế của từng người.
- Xử lý quyền ưu tiên mua và hạn chế chuyển nhượng: văn bản từ chối quyền ưu tiên, nghị quyết chấp thuận nếu có cổ đông sáng lập trong ba năm đầu.
- Ký hợp đồng chuyển nhượng với từng người bán hoặc một hợp đồng chung, có điều khoản ràng buộc rằng việc chuyển nhượng chỉ hoàn tất khi đủ tất cả các bên.
- Thanh toán theo tiến độ, lập giấy tờ xác nhận hoàn tất chuyển nhượng của từng người, cập nhật sổ đăng ký thành viên hoặc cổ đông.
- Nộp hồ sơ đăng ký chuyển đổi loại hình hoặc đăng ký thay đổi phù hợp tại Phòng Đăng ký kinh doanh thuộc Sở Tài chính, kèm điều lệ mới.
- Chủ sở hữu mới bổ nhiệm người quản lý, người đại diện theo pháp luật, rồi cập nhật thông tin với ngân hàng, cơ quan thuế, cơ quan cấp giấy phép con.
Danh mục hồ sơ chuyển đổi, thời hạn giải quyết và lệ phí xem trên Cổng thông tin quốc gia về đăng ký doanh nghiệp ở thời điểm nộp; bài không ghi số vì các con số này có thể được điều chỉnh.
Sau giao dịch, công ty thành loại hình nào
Số người mua quyết định đích đến. Bảng tóm tắt các trường hợp hay gặp:
| Công ty trước | Người nhận toàn bộ | Công ty sau |
|---|---|---|
| TNHH hai thành viên trở lên | Một cá nhân hoặc một tổ chức | TNHH một thành viên |
| TNHH hai thành viên trở lên | Hai người trở lên | Vẫn TNHH hai thành viên trở lên, đăng ký thay đổi thành viên |
| Cổ phần | Một cá nhân hoặc một tổ chức | TNHH một thành viên (chuyển đổi) |
| Cổ phần | Hai người | TNHH hai thành viên (chuyển đổi) — hoặc thêm cổ đông để giữ cổ phần |
| Cổ phần | Ba người trở lên | Vẫn cổ phần; thay đổi cổ đông ghi sổ đăng ký cổ đông, đăng ký với cơ quan đăng ký khi luật đòi |
Với công ty cổ phần giữ nguyên loại hình, việc thay đổi cổ đông thông thường được ghi nhận trong sổ đăng ký cổ đông của công ty; một số trường hợp như cổ đông là nhà đầu tư nước ngoài vẫn phải thông báo với cơ quan đăng ký. Công ty đại chúng chịu thêm quy định về chứng khoán, nằm ngoài phạm vi bài này.
Khi có một người không chịu bán
Tình huống rất thường gặp: bốn người đồng ý, một người không. Không có cơ chế nào buộc thành viên hay cổ đông phải bán phần của mình, trừ những trường hợp luật quy định như theo bản án. Người mua lúc này có ba lựa chọn: mua phần đa số và chấp nhận một đối tác thiểu số, trả giá cao hơn cho người còn lại, hoặc dừng thương vụ.
Mua phần đa số không có nghĩa là toàn quyền. Ở công ty TNHH hai thành viên, nhiều quyết định quan trọng cần một tỉ lệ biểu quyết cao theo luật hoặc theo điều lệ; ở công ty cổ phần cũng tương tự với nghị quyết Đại hội đồng cổ đông. Thành viên thiểu số còn có quyền yêu cầu công ty mua lại phần vốn trong một số trường hợp đã biểu quyết phản đối. Trước khi chấp nhận phương án này, người mua nên đọc kỹ điều lệ để biết đối tác còn lại nắm quyền phủ quyết ở những việc gì.
Cách tránh rủi ro là đặt điều kiện ngay trong hợp đồng: việc chuyển nhượng chỉ có hiệu lực khi tất cả người bán cùng hoàn tất; nếu không đủ trong thời hạn, các bên hoàn trả tiền cọc và không phạt nhau. Thương vụ có nhiều cổ đông, có người ở nước ngoài hoặc có tranh chấp nội bộ âm ỉ thì nên có người làm nghề điều phối, vì lỗi trình tự ở một người có thể làm cả bộ hồ sơ bị trả.
Lỗi hay gặp khi gom chữ ký nhiều chủ
Bán trọn công ty nhiều chủ hỏng vì thủ tục nhiều hơn vì giá. Một số lỗi hay lặp lại:
- Sổ đăng ký thành viên, sổ đăng ký cổ đông không được cập nhật nhiều năm, không khớp với thông tin đăng ký doanh nghiệp.
- Có người từng chuyển nhượng miệng cho người khác, không giấy tờ, giờ người đứng tên và người thật sự bỏ tiền là hai người.
- Thành viên ở nước ngoài ký văn bản không đúng thủ tục hợp pháp hoá theo yêu cầu, hồ sơ bị yêu cầu bổ sung.
- Quên nghị quyết chấp thuận với cổ đông sáng lập còn trong thời gian hạn chế.
- Chia giá giữa các người bán không rõ ràng, sau giao dịch các người bán quay ra tranh chấp với nhau và kéo người mua vào.
- Nộp hồ sơ thay đổi thành viên trong khi đúng ra phải nộp hồ sơ chuyển đổi loại hình, hoặc ngược lại.
Cách phòng hiệu quả nhất là lập một bảng đối chiếu ngay từ đầu: mỗi dòng là một thành viên hoặc cổ đông, các cột ghi phần vốn theo đăng ký, phần vốn theo sổ, chứng từ góp vốn, tình trạng thế chấp, giấy tờ tuỳ thân còn hạn, người ký thay nếu có, và giá phần của người đó. Dòng nào còn ô trống là dòng đó sẽ làm chậm thương vụ. Khi bảng đã kín, việc soạn hợp đồng và hồ sơ đăng ký gần như chỉ còn là chép lại.
Câu hỏi thường gặp
Mua toàn bộ cổ phần của công ty cổ phần thì công ty còn là công ty cổ phần không?
Nếu chỉ một người nhận toàn bộ cổ phần thì công ty không còn đủ số cổ đông tối thiểu, và luật có phương thức chuyển đổi công ty cổ phần thành TNHH một thành viên cho trường hợp này. Người mua cần làm thủ tục chuyển đổi với cơ quan đăng ký kinh doanh.
Tất cả thành viên đều bán thì có cần chào bán cho nhau không?
Về nguyên tắc vẫn có quyền ưu tiên mua giữa các thành viên. Khi tất cả đều bán, cách làm phổ biến là từng thành viên lập văn bản từ chối quyền ưu tiên mua, đưa vào hồ sơ để thể hiện trình tự đã được tôn trọng.
Cổ đông sáng lập mới thành lập công ty hai năm có bán hết cho người ngoài được không?
Được, nhưng cổ phần phổ thông của cổ đông sáng lập trong ba năm đầu chuyển cho người không phải cổ đông sáng lập thì cần Đại hội đồng cổ đông chấp thuận. Chuẩn bị nghị quyết này đúng trình tự trước khi ký chuyển nhượng.
Một thành viên đã qua đời thì có bán trọn công ty được không?
Phần vốn của người đã mất trước hết phải xác định người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật; người thừa kế trở thành thành viên hoặc được xử lý theo quy định rồi mới chuyển nhượng được. Đây là quy trình riêng, thường mất thời gian, nên người mua cần tính vào lịch.
Người mua có phải ký hợp đồng riêng với từng thành viên không?
Có thể ký riêng từng hợp đồng hoặc một hợp đồng chung có đủ các bên bán. Hợp đồng chung giúp ràng buộc điều kiện "đủ tất cả mới hoàn tất", còn hợp đồng riêng tiện khi mỗi người bán có điều khoản thanh toán khác nhau. Dù chọn cách nào, mỗi người bán phải ký phần của mình.
Sau khi chuyển đổi, công ty có phải xin lại giấy phép con không?
Công ty chuyển đổi kế thừa quyền và nghĩa vụ của công ty trước, nên giấy phép con thường không mất. Tuy vậy nhiều giấy phép ghi loại hình, tên hoặc người đại diện, nên phải làm thủ tục cập nhật với cơ quan cấp phép theo quy định của từng ngành.