Mua lại một công ty đã có giấy phép kinh doanh ngành có điều kiện thì công ty vẫn giữ giấy phép đó, nhưng giấy phép chỉ còn giá trị khi công ty tiếp tục đáp ứng điều kiện; nếu điều kiện mất đi sau khi đổi chủ, giấy phép có thể bị đình chỉ hoặc thu hồi. Người mua vì vậy không mua "tờ giấy phép" mà mua một công ty đang đủ điều kiện, và phải kiểm xem sau ngày chốt mình còn giữ được các điều kiện đó không.
Nhiều người tìm mua công ty có sẵn giấy phép vì nghĩ sẽ rút ngắn thời gian vào ngành. Có trường hợp đúng như vậy, có trường hợp người mua trả tiền cho một thứ sắp hết giá trị. Bài này đưa ra những câu hỏi cần đặt ra và giấy tờ cần xem, áp dụng chung cho nhiều ngành; điều kiện cụ thể của từng ngành phải đối chiếu văn bản chuyên ngành hiện hành.
Giấy phép thuộc về công ty, điều kiện thuộc về hiện tại
Giấy phép con, chứng nhận đủ điều kiện, giấy phép hoạt động được cấp cho một chủ thể cụ thể, thường là công ty, sau khi cơ quan quản lý xác nhận chủ thể đó đáp ứng điều kiện tại thời điểm cấp. Khi chủ sở hữu công ty đổi, pháp nhân không đổi, nên giấy phép thường vẫn đứng tên công ty. Đó là lý do có thị trường "mua công ty có sẵn giấy phép".
Nhưng điều kiện kinh doanh không phải chuyện một lần. Phần lớn ngành có điều kiện đòi công ty duy trì điều kiện suốt quá trình hoạt động: có người phụ trách chuyên môn với chứng chỉ phù hợp, có cơ sở vật chất đạt yêu cầu, có tiền ký quỹ hay vốn tối thiểu, có hệ thống phòng cháy, có quy trình bảo đảm an toàn. Khi một điều kiện mất đi, cơ quan quản lý có quyền yêu cầu khắc phục, đình chỉ hoặc thu hồi theo quy định của ngành.
Điều này dẫn tới một câu hỏi then chốt cho người mua: những điều kiện đang giúp công ty giữ giấy phép, cái nào nằm trong công ty và đi theo khi bạn mua, cái nào nằm ở con người hoặc tài sản của người bán và sẽ đi theo người bán? Trả lời được câu hỏi đó là biết giấy phép mình mua có thật sự dùng được không.
Cũng cần nói thẳng: nhiều giấy phép có quy định không được cho thuê, cho mượn hay chuyển nhượng. Mua công ty để thật sự điều hành hoạt động là giao dịch hợp pháp; còn mua lại một công ty chỉ để "mượn" giấy phép trong khi người thực hiện hoạt động là đơn vị khác không đủ điều kiện thì rủi ro vi phạm thuộc về chính người mua.
Bốn nhóm điều kiện và câu hỏi cho người mua
Điều kiện của từng ngành khác nhau, nhưng gần như luôn rơi vào bốn nhóm dưới đây. Với mỗi nhóm, câu hỏi đặt ra là sau ngày chốt nó còn ở lại công ty hay không.
| Nhóm điều kiện | Ví dụ thường gặp | Câu hỏi khi mua |
|---|---|---|
| Con người | Người phụ trách chuyên môn có chứng chỉ hành nghề, người điều hành có bằng cấp phù hợp, người quản lý không thuộc diện bị cấm | Người đó có ở lại không, có cam kết bằng văn bản không, nếu nghỉ thì thay ai |
| Cơ sở vật chất | Địa điểm đạt chuẩn, nhà xưởng, kho, thiết bị, điều kiện vệ sinh, phòng cháy chữa cháy | Mặt bằng thuộc công ty hay thuê, hợp đồng thuê còn bao lâu, thiết bị đứng tên ai |
| Tài chính | Tiền ký quỹ, vốn tối thiểu, bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp | Khoản ký quỹ còn nguyên không, có đang bị phong toả, bảo hiểm còn hạn không |
| Chủ sở hữu, người quản lý | Hạn chế sở hữu nước ngoài, yêu cầu lý lịch người quản lý ở một số ngành | Người mua có đáp ứng không, đổi chủ có phải báo hoặc xin ý kiến trước không |
Với nhóm con người, cần đặc biệt chú ý khi người bán đồng thời là người phụ trách chuyên môn: bán xong rút đi là công ty mất ngay điều kiện quan trọng nhất.
Giấy tờ cần xin và cần tự tra
Một bộ hồ sơ giấy phép đầy đủ giúp người mua thấy được cả hiện trạng lẫn lịch sử. Những thứ nên yêu cầu bên bán cung cấp, và những thứ nên tự kiểm:
- Bản gốc giấy phép con và mọi văn bản điều chỉnh, gia hạn; đối chiếu với thông tin công bố của cơ quan cấp phép nếu ngành đó có hệ thống tra cứu.
- Hồ sơ đề nghị cấp phép ban đầu: biết công ty đã khai những điều kiện gì, ai là người phụ trách chuyên môn được khai.
- Hợp đồng lao động, chứng chỉ của người phụ trách chuyên môn và những người giữ vị trí bắt buộc.
- Biên bản kiểm tra, thanh tra của cơ quan quản lý trong vài năm gần đây và việc khắc phục sau kiểm tra.
- Quyết định xử phạt vi phạm hành chính nếu có, tình trạng nộp phạt, có hình thức tước quyền sử dụng giấy phép hay không.
- Các báo cáo định kỳ công ty phải nộp theo ngành, có nộp đúng không; nhiều ngành coi việc không báo cáo là vi phạm.
- Hợp đồng thuê địa điểm, giấy tờ về phòng cháy chữa cháy, môi trường của cơ sở, vì giấy phép nhiều ngành gắn với một địa điểm cụ thể.
Giấy tờ nào bên bán không đưa được, hoặc đưa bản chụp mờ, nên được ghi lại và đưa vào phần cam đoan của hợp đồng thay vì bỏ qua.
Kiểm theo trình tự trước khi trả tiền
Việc kiểm giấy phép nên chạy song song với rà soát pháp lý chung, nhưng có vài bước riêng không nên bỏ.
- Lập danh sách mọi giấy phép, chứng nhận, chứng chỉ công ty đang dùng, kèm thời hạn và cơ quan cấp.
- Với từng giấy phép, ghi điều kiện duy trì theo văn bản chuyên ngành hiện hành, không theo trí nhớ của người bán.
- Đánh dấu điều kiện nào gắn với người bán hoặc tài sản ngoài công ty, và lên phương án thay thế trước ngày chốt.
- Xác định đổi chủ, đổi người đại diện có phải thông báo, xin điều chỉnh hay xin ý kiến cơ quan cấp phép không, và làm trước hay sau đăng ký thay đổi.
- Hỏi cơ quan cấp phép về tình trạng hiện tại của giấy phép, qua người được công ty uỷ quyền, nếu kênh này có sẵn.
- Đưa các điều kiện quan trọng thành điều kiện tiên quyết trong hợp đồng: chưa có người phụ trách chuyên môn thay thế hoặc chưa xác nhận tình trạng giấy phép thì chưa thanh toán đợt chính.
Ví dụ giả định: giấy phép còn, điều kiện đã đi
Ví dụ giả định: anh Phong mua lại một công ty đang có giấy phép trong một ngành dịch vụ đòi người phụ trách chuyên môn có chứng chỉ. Người phụ trách chuyên môn chính là bà chủ cũ. Hợp đồng mua bán không có điều khoản nào về việc bà ở lại. Một tháng sau ngày chốt, bà nghỉ hẳn. Công ty vẫn cầm giấy phép, nhưng thực chất đang hoạt động khi thiếu điều kiện, và anh Phong chỉ phát hiện điều đó khi đoàn kiểm tra tới.
Nếu thương vụ được chuẩn bị kỹ, câu chuyện có thể khác: trước khi ký, anh Phong tìm người có chứng chỉ phù hợp, ký hợp đồng lao động với công ty, làm thủ tục thông báo thay đổi người phụ trách theo quy định của ngành; hợp đồng mua bán có điều khoản bà chủ cũ ở lại hỗ trợ một thời gian và phần tiền cuối chỉ trả khi việc thay người hoàn tất. Không có gì trong cách làm này là đặc biệt; nó chỉ là đặt đúng câu hỏi ở đúng thời điểm.
Đổi chủ có phải báo cơ quan cấp phép không
Không có câu trả lời chung cho mọi ngành. Có ngành chỉ cần thông báo khi thay đổi người đại diện hay người phụ trách chuyên môn; có ngành đòi cấp điều chỉnh giấy phép khi đổi tên, đổi loại hình; có ngành đòi xin ý kiến trước khi thay đổi chủ sở hữu, nhất là khi người mua là nhà đầu tư nước ngoài. Đọc phần thủ tục "thay đổi nội dung giấy phép" trong văn bản của đúng ngành đó.
Thứ tự thường gặp là đăng ký doanh nghiệp trước, giấy phép con sau. Cơ quan cấp phép thường cần thấy giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp mới rồi mới điều chỉnh giấy phép. Nhưng với ngành đòi chấp thuận trước, đảo thứ tự là vi phạm, nên phải hỏi kỹ trước khi nộp hồ sơ đổi chủ.
Ghi rõ ai làm, làm khi nào trong hợp đồng. Bên bán thường nắm hồ sơ gốc và quen cán bộ thụ lý, nên việc giao cho bên bán hỗ trợ thủ tục cập nhật giấy phép trong một thời hạn sau ngày chốt là hợp lý. Ghi điều này thành nghĩa vụ cụ thể, không chỉ là lời hứa.
Giữ lại bằng chứng đã thông báo. Biên nhận, văn bản trả lời của cơ quan cấp phép, kết quả trên cổng dịch vụ công nên được lưu cùng hồ sơ giấy phép, để lần kiểm tra sau có thể chứng minh công ty đã cập nhật đúng hạn.
Khi nào nên dừng hoặc đổi cách mua
Không phải thương vụ nào cũng nên đi tiếp. Nếu bên bán không đưa được hồ sơ cấp phép gốc, không giải thích được biên bản kiểm tra gần nhất, hoặc người phụ trách chuyên môn từ chối gặp người mua, đó là những tín hiệu nên dừng lại để hỏi thêm. Một giấy phép đang trong diện bị xem xét thu hồi, hay một cơ sở đã bị yêu cầu khắc phục mà chưa khắc phục, có thể khiến toàn bộ khoản tiền bạn trả cho "giá trị giấy phép" mất trắng.
Cũng có lúc tự xin giấy phép mới lại an toàn hơn mua công ty có sẵn. Khi chi phí và thời gian để đáp ứng điều kiện từ đầu không quá lớn, còn công ty rao bán thì mang theo nợ, tranh chấp hoặc lịch sử vi phạm khó kiểm, việc thành lập công ty mới và đi thủ tục cấp phép bình thường giúp bạn bắt đầu với một hồ sơ sạch. Với ngành có rủi ro cao về an toàn, sức khoẻ, tiền của khách hàng, so sánh hai phương án này nên có ý kiến của người làm nghề trong ngành.
Câu hỏi thường gặp
Mua công ty có giấy phép thì có cần xin lại giấy phép không?
Thường không cần xin lại từ đầu vì giấy phép cấp cho công ty và công ty vẫn là pháp nhân cũ. Tuy vậy nhiều ngành đòi thông báo hoặc điều chỉnh khi đổi chủ, đổi người đại diện, đổi người phụ trách chuyên môn, và công ty phải tiếp tục đáp ứng điều kiện, nếu không giấy phép có thể bị đình chỉ hoặc thu hồi.
Làm sao biết giấy phép của công ty còn hiệu lực?
Xem bản gốc và mọi văn bản điều chỉnh, kiểm thời hạn ghi trên giấy phép, tra hệ thống công bố của cơ quan cấp phép nếu ngành có, và hỏi trực tiếp cơ quan cấp phép thông qua người được công ty uỷ quyền. Đừng chỉ dựa vào bản chụp do bên bán gửi.
Người bán là người phụ trách chuyên môn thì nên làm gì?
Tìm và ký trước với người thay thế đủ điều kiện, hoặc thoả thuận để người bán ở lại một thời gian với hợp đồng rõ ràng. Gắn việc thay người vào tiến độ thanh toán để không rơi vào cảnh công ty mất điều kiện ngay sau khi đổi chủ.
Công ty từng bị xử phạt thì có ảnh hưởng tới người mua không?
Có thể. Khoản phạt chưa nộp vẫn là nghĩa vụ của công ty, lịch sử vi phạm có thể khiến công ty bị kiểm tra chặt hơn, và một số hình thức xử phạt như tước quyền sử dụng giấy phép có thời hạn ảnh hưởng trực tiếp tới việc kinh doanh. Hãy yêu cầu bên bán công khai và cam đoan về lịch sử xử phạt.
Mua công ty để dùng giấy phép cho một đơn vị khác hoạt động có được không?
Không nên. Nhiều giấy phép cấm cho thuê, cho mượn; công ty đứng tên giấy phép phải là đơn vị thật sự thực hiện hoạt động và đáp ứng điều kiện. Dùng công ty mua lại làm vỏ cho người khác hoạt động là rủi ro vi phạm mà người mua phải gánh.
Người mua là nhà đầu tư nước ngoài thì giấy phép con có còn dùng được không?
Tuỳ ngành. Một số ngành hạn chế hoặc đặt điều kiện riêng cho sở hữu nước ngoài, nên việc đổi chủ có thể kéo theo thủ tục đầu tư và làm giấy phép không còn phù hợp. Trường hợp này cần kiểm danh mục ngành nghề tiếp cận thị trường và hỏi người làm nghề trước khi ký.