Doanh nghiệp tư nhân là loại hình duy nhất mà luật cho phép "bán nguyên con": chủ doanh nghiệp bán toàn bộ doanh nghiệp cho người khác, người mua đăng ký thay đổi chủ, còn doanh nghiệp vẫn giữ mã số và tiếp tục hoạt động. Nghe đơn giản, nhưng có một điểm nhiều người bán không để ý: các khoản nợ phát sinh trước ngày chuyển giao, theo nguyên tắc chung, người bán vẫn phải chịu, trừ khi người bán, người mua và chủ nợ thoả thuận khác.
Bài này đi theo đúng thứ tự một thương vụ: hiểu bán doanh nghiệp tư nhân thực chất là bán cái gì, ai được mua, chuẩn bị hồ sơ và đăng ký đổi chủ ra sao, nợ và hợp đồng chia ranh giới thế nào, người lao động được xử lý ra sao. Cuối bài có những lỗi hay gặp khiến hồ sơ bị trả hoặc để lại tranh chấp sau khi đã nhận tiền.
Bán doanh nghiệp tư nhân là bán cái gì
Doanh nghiệp tư nhân do một cá nhân làm chủ và chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình về mọi hoạt động của doanh nghiệp. Nó không có tư cách pháp nhân, không có "vốn góp" để chuyển nhượng như công ty. Vì vậy luật không dùng chữ "chuyển nhượng vốn" mà dùng chữ "bán doanh nghiệp": người bán chuyển cho người mua toàn bộ cơ sở kinh doanh đang đứng tên doanh nghiệp, gồm tài sản, quyền tài sản, quan hệ hợp đồng và cái tên doanh nghiệp đã đăng ký.
Điểm khác với việc sang lại một cửa hàng là doanh nghiệp không bị đóng rồi mở mới. Mã số doanh nghiệp, tên, trụ sở có thể giữ nguyên; thứ thay đổi là người đứng tên chủ. Nhờ vậy những thứ gắn với doanh nghiệp như tài khoản ngân hàng, hợp đồng với khách quen, lịch sử khai thuế có cơ hội đi tiếp thay vì phải làm lại từ đầu. Tuy vậy "có cơ hội đi tiếp" chưa phải "tự động đi tiếp": ngân hàng, chủ nhà, đối tác vẫn có quyền xem xét lại khi chủ đổi.
Cũng cần tách bạch tài sản của doanh nghiệp với tài sản riêng của chủ. Ở doanh nghiệp tư nhân, ranh giới này mờ hơn công ty, vì luật không đòi chủ phải chuyển quyền sở hữu tài sản sang doanh nghiệp. Căn nhà làm xưởng, chiếc xe tải chở hàng có thể vẫn đứng tên cá nhân chủ cũ. Khi bán, hai bên phải liệt kê rõ tài sản nào nằm trong giá bán, tài sản nào người bán giữ lại, và tài sản đứng tên cá nhân thì phải làm thủ tục sang tên riêng theo luật của loại tài sản đó.
Ai được mua và những trường hợp không mua được
Người mua để làm chủ doanh nghiệp tư nhân phải là một cá nhân. Luật cho phép chủ doanh nghiệp bán cho cá nhân hoặc tổ chức, nhưng chủ doanh nghiệp tư nhân thì chỉ có thể là một người. Nếu bên muốn mua là một công ty hoặc hai người cùng góp tiền, hướng thường gặp là chuyển đổi doanh nghiệp tư nhân thành công ty trước hoặc trong cùng thương vụ. Phương án cụ thể nên hỏi cơ quan đăng ký kinh doanh trước khi ký.
Mỗi cá nhân chỉ được làm chủ một doanh nghiệp tư nhân. Người đang là chủ một doanh nghiệp tư nhân khác, theo nguyên tắc, không mua thêm được với tư cách chủ. Người mua cũng không được đồng thời là chủ hộ kinh doanh hay thành viên hợp danh của công ty hợp danh; ai đang ở một trong các vị trí này phải xử lý xong vị trí cũ hoặc chọn mô hình khác.
Người thuộc diện bị cấm thành lập, quản lý doanh nghiệp không làm chủ được. Ví dụ cán bộ, công chức, viên chức theo quy định về cán bộ công chức, người đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc đang chấp hành hình phạt, người bị toà án cấm hành nghề kinh doanh. Danh sách đầy đủ nằm trong Luật Doanh nghiệp, bạn nên đọc lại trước khi đặt cọc.
Ngành nghề có điều kiện đặt thêm yêu cầu riêng. Doanh nghiệp tư nhân kinh doanh dược, vận tải, dịch vụ lữ hành chẳng hạn có giấy phép gắn với điều kiện về người phụ trách hoặc về chứng chỉ. Người mua mới không đáp ứng thì doanh nghiệp vẫn đổi chủ được, nhưng giấy phép con có thể không dùng tiếp được.
Người nước ngoài mua cần hỏi kỹ hơn. Chuyện này dính tới quy định đầu tư và ngành nghề tiếp cận thị trường; trên thực tế thường phải đi đường khác thay vì đứng tên chủ doanh nghiệp tư nhân. Bài này không đi sâu nhánh đó.
Trình tự một thương vụ bán doanh nghiệp tư nhân
Thứ tự dưới đây là khung thường dùng; tuỳ quy mô mà gộp hoặc tách bước, nhưng đừng đảo ngược chỗ "kiểm tra trước, ký sau, đăng ký rồi mới bàn giao hết".
- Người bán chuẩn bị bộ hồ sơ để người mua xem: giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp, danh sách tài sản kèm giấy tờ, hợp đồng đang thực hiện, sổ sách công nợ, danh sách người lao động và tình hình đóng bảo hiểm, các giấy phép con.
- Người mua kiểm tra: đối chiếu thông tin đăng ký trên Cổng thông tin quốc gia về đăng ký doanh nghiệp, tra tình trạng mã số thuế, tra tài sản có đang bảo đảm cho khoản vay nào không, hỏi chủ nhà về hợp đồng thuê.
- Hai bên chốt danh sách những gì nằm trong giá bán và những gì người bán giữ lại, chốt ngày chuyển giao và cách xử lý nợ trước ngày đó.
- Ký hợp đồng mua bán doanh nghiệp, có biên bản kèm theo về tài sản, công nợ, hợp đồng và lao động. Tài sản phải công chứng khi chuyển nhượng, như quyền sử dụng đất, thì làm hợp đồng riêng theo đúng thủ tục của loại tài sản đó.
- Người mua nộp hồ sơ đăng ký thay đổi chủ doanh nghiệp tư nhân tại Phòng Đăng ký kinh doanh thuộc Sở Tài chính nơi đặt trụ sở, trực tiếp hoặc qua Cổng thông tin quốc gia về đăng ký doanh nghiệp.
- Khi có giấy chứng nhận mới: cập nhật với ngân hàng, cơ quan thuế, bảo hiểm xã hội, chủ nhà, khách hàng lớn, nhà cung cấp; làm thủ tục với các giấy phép con.
- Lập biên bản bàn giao cuối cùng: con dấu nếu có dùng, chứng từ kế toán, mật khẩu tài khoản, chìa khoá, hàng tồn kiểm đếm ngày chốt.
Thuế thu nhập phát sinh từ việc bán và việc quyết toán thuế đến ngày chuyển giao là phần của cụm thuế; ở đây chỉ nhắc rằng hai bên nên thống nhất ai lo phần này trước khi ký, và ghi vào hợp đồng.
Hồ sơ đăng ký thay đổi chủ doanh nghiệp tư nhân
Thành phần hồ sơ có thể được điều chỉnh qua từng văn bản hướng dẫn, nên bảng dưới là các nhóm giấy tờ thường được yêu cầu; trước khi nộp, bạn đối chiếu mẫu hiện hành trên Cổng thông tin quốc gia về đăng ký doanh nghiệp.
| Giấy tờ | Ai chuẩn bị | Ghi chú |
|---|---|---|
| Thông báo thay đổi chủ doanh nghiệp tư nhân theo mẫu | Hai bên cùng ký | Người bán và người mua thường cùng ký; đọc kỹ mẫu hiện hành |
| Giấy tờ pháp lý cá nhân của người mua | Người mua | Căn cước hoặc hộ chiếu còn hiệu lực |
| Hợp đồng mua bán hoặc giấy tờ chứng minh đã hoàn tất việc mua bán | Hai bên | Bản ký đầy đủ, thông tin khớp với thông báo |
| Văn bản uỷ quyền và giấy tờ của người đi nộp | Bên được uỷ quyền | Khi không tự đi nộp |
Thời hạn xử lý và lệ phí đăng ký thay đổi được công bố trên cổng dịch vụ công; vì các mức này có thể điều chỉnh, bài không ghi con số. Hồ sơ hợp lệ thì doanh nghiệp được cấp giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp ghi tên chủ mới, mã số doanh nghiệp giữ nguyên.
Nợ, hợp đồng và lao động: ranh giới ngày chuyển giao
Đây là phần đáng đọc chậm nhất. Theo nguyên tắc của Luật Doanh nghiệp, sau khi bán, chủ doanh nghiệp tư nhân vẫn phải chịu trách nhiệm về các khoản nợ và nghĩa vụ tài sản khác của doanh nghiệp phát sinh trước ngày chuyển giao, trừ trường hợp người mua, người bán và chủ nợ có thoả thuận khác. Chữ "và chủ nợ" rất quan trọng: người bán và người mua tự thoả thuận với nhau rằng "người mua gánh hết nợ cũ" thì chỉ ràng buộc giữa hai người; chủ nợ chưa đồng ý vẫn có quyền đòi người bán.
Vì chủ doanh nghiệp tư nhân chịu trách nhiệm vô hạn, khoản nợ cũ có thể đuổi theo tài sản riêng của người bán. Do đó người bán có lợi khi chủ động thông báo cho chủ nợ, thanh toán dứt điểm những khoản đến hạn trước khi chuyển giao, hoặc lập văn bản ba bên khi muốn chuyển một khoản nợ sang người mua. Về phía người mua, nợ không chuyển sang mình một cách tự động, nhưng nếu doanh nghiệp tiếp tục quan hệ với chủ nợ cũ thì ranh giới ai nợ cái gì dễ nhập nhằng; biên bản đối chiếu công nợ tại ngày chốt là thứ tự bảo vệ cả hai.
Hợp đồng đang thực hiện cũng cần xử lý từng cái. Hợp đồng thuê mặt bằng thường có điều khoản về việc đổi người thuê hoặc đổi chủ; hợp đồng với khách hàng có thể đang dở giao hàng, bảo hành. Cách gọn là lập danh sách hợp đồng và ghi rõ hợp đồng nào người mua tiếp tục, hợp đồng nào người bán thanh lý trước ngày chuyển giao.
Với người lao động, luật đòi người bán và người mua tuân thủ pháp luật lao động. Bộ luật Lao động đặt nguyên tắc người sử dụng lao động kế tiếp phải tiếp tục sử dụng số lao động hiện có khi doanh nghiệp đổi chủ, kèm phương án sử dụng lao động; quyền lợi đã có như thâm niên, phép năm, bảo hiểm xã hội không vì đổi chủ mà mất. Chi tiết nằm ở chuyên mục về người lao động khi doanh nghiệp thay đổi.
Những lỗi hay gặp khi bán doanh nghiệp tư nhân
Phần lớn rắc rối sau thương vụ không đến từ cơ quan đăng ký mà đến từ việc hai bên tưởng mình đã hiểu nhau. Một số lỗi lặp đi lặp lại:
- Ghi giá bán một con số tròn mà không kèm danh mục tài sản, đến lúc bàn giao mới cãi nhau về hàng tồn, máy móc, xe.
- Để tài sản đứng tên cá nhân chủ cũ nằm "chung" trong giá bán mà không làm thủ tục sang tên riêng, nhiều năm sau mới phát hiện vẫn thuộc người bán.
- Người mua đã điều hành, ký hợp đồng mới trong khi đăng ký đổi chủ chưa xong; nếu thương vụ đổ, những hợp đồng đó đứng tên ai là câu hỏi khó.
- Không thông báo cho chủ nợ, ngân hàng; khoản vay có điều khoản đổi chủ phải báo trước có thể bị đòi trước hạn.
- Bỏ quên giấy phép con: giấy phép ghi tên chủ cũ, điều kiện gắn với người phụ trách chuyên môn đã nghỉ cùng chủ cũ.
- Không lập biên bản đối chiếu công nợ, bảo hiểm xã hội tại ngày chuyển giao, nên không còn mốc để chia trách nhiệm.
- Thông tin trong thông báo thay đổi không khớp với hợp đồng mua bán hoặc giấy tờ cá nhân, hồ sơ bị yêu cầu sửa.
Bán nguyên doanh nghiệp hay chuyển đổi rồi mới bán
Có những trường hợp bán doanh nghiệp tư nhân không phải đường thuận nhất. Người mua là một công ty, hoặc hai ba người muốn cùng mua, hoặc người mua không muốn chịu trách nhiệm vô hạn: lúc đó người ta thường tính chuyển đổi doanh nghiệp tư nhân thành công ty trách nhiệm hữu hạn trước, rồi giao dịch bằng phần vốn góp. Khi chuyển đổi, công ty mới kế thừa quyền và nghĩa vụ của doanh nghiệp tư nhân, còn chủ doanh nghiệp tư nhân vẫn phải chịu trách nhiệm bằng tài sản của mình với các khoản nợ phát sinh trước ngày công ty được cấp giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp.
Ngược lại, khi người mua là một cá nhân muốn giữ mô hình gọn nhẹ, bán nguyên doanh nghiệp tư nhân thường ít bước hơn. Không có lựa chọn nào đúng cho mọi trường hợp; điều quan trọng là quyết định trước khi ký hợp đồng, vì hai đường cần hai loại văn bản khác nhau. Thương vụ có tài sản lớn, nhiều khoản nợ ngân hàng hoặc người lao động đông thì nên có người làm nghề đọc hồ sơ cùng bạn trước khi chọn đường.
Câu hỏi thường gặp
Bán doanh nghiệp tư nhân rồi thì mã số doanh nghiệp có đổi không?
Theo nguyên tắc, không. Doanh nghiệp vẫn là doanh nghiệp đó, chỉ đổi người làm chủ, nên giấy chứng nhận mới ghi tên chủ mới với mã số cũ. Các nơi đang lưu thông tin cũ như ngân hàng, cơ quan thuế, đối tác cần được cập nhật tên chủ mới.
Người mua và người bán thoả thuận người mua trả hết nợ cũ thì người bán hết trách nhiệm chưa?
Chưa chắc. Thoả thuận đó ràng buộc giữa hai bên, nhưng với chủ nợ thì người bán vẫn chịu trách nhiệm về nợ phát sinh trước ngày chuyển giao, trừ khi chính chủ nợ cũng đồng ý. Muốn chuyển một khoản nợ sang người mua cho chắc, nên có văn bản có chữ ký của chủ nợ.
Một công ty có mua được doanh nghiệp tư nhân không?
Luật cho phép bán cho tổ chức, nhưng chủ doanh nghiệp tư nhân phải là cá nhân, nên công ty không thể đứng tên chủ doanh nghiệp tư nhân. Trường hợp này người ta thường tính chuyển đổi doanh nghiệp tư nhân thành công ty rồi giao dịch bằng phần vốn; hãy hỏi cơ quan đăng ký kinh doanh về phương án cụ thể.
Có cần công chứng hợp đồng mua bán doanh nghiệp tư nhân không?
Hợp đồng mua bán doanh nghiệp nói chung không bắt buộc công chứng, nhưng tài sản có quy định riêng như quyền sử dụng đất, nhà ở phải làm hợp đồng chuyển nhượng theo đúng hình thức luật đòi hỏi. Nhiều người vẫn chọn công chứng hợp đồng chính để tăng giá trị chứng cứ.
Người lao động có bị chấm dứt hợp đồng khi doanh nghiệp đổi chủ không?
Đổi chủ không phải lý do để tự động chấm dứt hợp đồng lao động. Người sử dụng lao động kế tiếp có nghĩa vụ tiếp tục sử dụng số lao động hiện có theo phương án sử dụng lao động; trường hợp không bố trí được việc làm thì xử lý theo Bộ luật Lao động, kèm quyền lợi cho người lao động.
Đã ký hợp đồng mua bán nhưng chưa đăng ký đổi chủ thì ai là chủ doanh nghiệp?
Với bên ngoài, người đứng tên trên đăng ký doanh nghiệp vẫn là chủ cũ cho tới khi thay đổi được ghi nhận. Vì vậy hai bên nên nộp hồ sơ sớm, và trong thời gian chờ, mọi giao dịch nhân danh doanh nghiệp nên được thống nhất trước bằng văn bản để tránh tranh cãi.