Bán một công ty đang có khoản vay ngân hàng không làm khoản vay biến mất: công ty vẫn là bên vay, tài sản thế chấp vẫn đang bảo đảm, nhưng việc đổi chủ có thể là sự kiện mà hợp đồng tín dụng đòi phải thông báo hoặc xin chấp thuận trước, nếu không ngân hàng có quyền thu nợ trước hạn. Vì vậy ngân hàng là bên thứ ba quan trọng nhất trong thương vụ, dù không ký hợp đồng mua bán.
Bài này dành cho người bán, người mua và cả kế toán công ty: đọc hợp đồng tín dụng ở đâu, ba hướng xử lý khoản vay, chuyện tài sản riêng của chủ cũ đang bảo đảm cho công ty, và trình tự làm việc với ngân hàng để thương vụ không bị chặn ở phút chót.
Khoản vay đi theo công ty, nhưng ngân hàng có tiếng nói
Về nguyên tắc pháp lý, khi phần vốn hoặc cổ phần đổi chủ, công ty vẫn là pháp nhân cũ, khoản vay vẫn là nghĩa vụ của công ty, tài sản thế chấp vẫn bảo đảm cho khoản vay đó. Không cần ký lại hợp đồng tín dụng chỉ vì đổi chủ.
Nhưng ngân hàng cho công ty vay không chỉ dựa vào tài sản mà dựa cả vào con người: chủ sở hữu, người điều hành, năng lực quản lý. Vì thế hợp đồng tín dụng thường có các điều khoản yêu cầu bên vay thông báo hoặc xin chấp thuận trước khi thay đổi chủ sở hữu, người đại diện theo pháp luật, vốn điều lệ, hoặc tổ chức lại doanh nghiệp. Vi phạm các điều khoản này thường được liệt kê là sự kiện vi phạm, cho phép ngân hàng dừng giải ngân, yêu cầu trả nợ trước hạn, hoặc xử lý tài sản bảo đảm.
Điều này có nghĩa là thương vụ về mặt pháp lý vẫn có thể hoàn tất mà không cần ngân hàng, nhưng hệ quả có thể là công ty bị đòi trả ngay một khoản lớn. Người mua nhận một công ty đang bị thu nợ trước hạn thì giá trị đã khác hẳn lúc định giá.
Ngân hàng nhìn thương vụ thế nào
Hiểu góc nhìn của ngân hàng giúp chuẩn bị đúng thứ họ cần. Khi cho công ty vay, ngân hàng đã thẩm định một bộ ba: dòng tiền của công ty, tài sản bảo đảm, và những người đứng sau công ty. Đổi chủ là thay một phần của bộ ba đó. Câu hỏi của ngân hàng vì vậy rất cụ thể: chủ mới có năng lực điều hành không, có nguồn lực hỗ trợ khi công ty khó khăn không, có định rút tiền khỏi công ty để trả cho khoản vay mua công ty không, tài sản bảo đảm có bị ảnh hưởng không.
Người mua đến gặp ngân hàng với một kế hoạch rõ ràng, có hồ sơ năng lực, có phương án cho tài sản bảo đảm của chủ cũ, thường được tiếp nhận thuận lợi hơn nhiều so với một thông báo ngắn sau khi mọi việc đã xong. Người bán cũng có lợi khi ngân hàng tham gia sớm, vì đó là con đường để rút tài sản và bảo lãnh cá nhân của mình ra khỏi khoản vay. Nói cách khác, trong chuyện này lợi ích của ba bên trùng nhau nhiều hơn người ta tưởng.
Đọc gì trong hồ sơ vay
Trước khi bàn tới giá, người mua nên yêu cầu bên bán cung cấp đầy đủ hồ sơ vay, và cả hai bên cùng đọc những điểm sau:
- Hợp đồng tín dụng, hợp đồng hạn mức và các phụ lục: dư nợ, kỳ hạn, lãi suất, lịch trả nợ.
- Điều khoản về thay đổi chủ sở hữu, người quản lý, tổ chức lại doanh nghiệp: thông báo hay chấp thuận, trước bao lâu.
- Danh mục sự kiện vi phạm và quyền của ngân hàng khi xảy ra.
- Hợp đồng thế chấp, cầm cố: tài sản nào của công ty đang bảo đảm, có đăng ký biện pháp bảo đảm không.
- Bảo lãnh, thế chấp của bên thứ ba cho khoản vay của công ty, đặc biệt là tài sản riêng của chủ cũ, người thân chủ cũ.
- Các cam kết tài chính như duy trì tỉ lệ nợ, không chia lợi nhuận khi chưa trả hết nợ, không vay thêm nơi khác.
- Bảo lãnh ngân hàng, thư tín dụng đang phát hành cho công ty, vì chúng cũng phụ thuộc vào hạn mức.
Ngoài ngân hàng, công ty có thể vay của cá nhân, của công ty liên quan, nợ thuê tài chính. Mỗi khoản cũng có hợp đồng riêng và cũng có thể có điều khoản đổi chủ.
Ba hướng xử lý khoản vay khi bán công ty
Mỗi hướng có ưu nhược điểm cho từng bên. Lựa chọn thường phụ thuộc dư nợ, giá trị tài sản và quan hệ của người mua với ngân hàng.
| Hướng | Cách làm | Lưu ý |
|---|---|---|
| Trả hết nợ trước khi bán | Công ty hoặc bên bán thu xếp trả hết, ngân hàng giải chấp tài sản, chấm dứt bảo lãnh của chủ cũ | Gọn nhất, nhưng cần nguồn tiền; có thể phát sinh phí trả nợ trước hạn theo hợp đồng |
| Giữ khoản vay, xin ngân hàng chấp thuận | Ngân hàng thẩm định lại chủ mới, đồng ý cho công ty tiếp tục vay, có thể thay bảo đảm | Phụ thuộc đánh giá của ngân hàng về người mua; mất thời gian |
| Chuyển sang nguồn vay mới | Người mua hoặc công ty vay ngân hàng khác để trả nợ cũ, tài sản được giải chấp ở ngân hàng cũ rồi thế chấp ở ngân hàng mới | Cần phối hợp hai ngân hàng để không có khoảng trống bảo đảm |
Với hướng thứ nhất, nếu tiền trả nợ lấy từ chính tiền người mua trả, các bên thường thoả thuận người mua chuyển thẳng một phần giá vào tài khoản thu nợ của ngân hàng, đổi lại ngân hàng cam kết giải chấp. Cách này cần ngân hàng đồng ý tham gia và cần văn bản rõ ràng.
Tài sản riêng của chủ cũ đang bảo đảm cho công ty
Ở doanh nghiệp nhỏ, rất thường gặp cảnh chủ công ty thế chấp nhà riêng hoặc ký bảo lãnh cá nhân để công ty được vay. Khi bán công ty, người bán đương nhiên muốn rút tài sản và bảo lãnh của mình ra, vì không còn kiểm soát công ty nữa mà vẫn chịu rủi ro nếu công ty không trả nợ.
Ngân hàng không có nghĩa vụ phải đồng ý giải chấp chỉ vì người bảo đảm đã bán công ty. Thông thường ngân hàng sẽ đòi một tài sản bảo đảm thay thế, có thể là tài sản của người mua, hoặc đòi công ty trả bớt nợ. Vì vậy việc rút bảo đảm của chủ cũ nên được ghi là điều kiện tiên quyết hoặc nghĩa vụ có thời hạn của bên mua trong hợp đồng mua bán, kèm hậu quả nếu không làm được.
Người bán cũng nên hiểu rằng chừng nào chưa được ngân hàng giải phóng, mình vẫn là người bảo đảm, kể cả khi hợp đồng mua bán ghi người mua chịu hết. Thoả thuận giữa người mua và người bán không ràng buộc ngân hàng. Trường hợp này, người bán thường yêu cầu người mua bồi hoàn nếu ngân hàng xử lý tài sản của mình, và yêu cầu người mua có bảo đảm cho cam kết bồi hoàn đó.
Trình tự làm việc với ngân hàng
Ngân hàng nên được tiếp cận sớm, nhưng sau khi hai bên đã thống nhất đủ để trình bày một kế hoạch rõ ràng.
- Bên bán và bên mua đọc hợp đồng tín dụng, thống nhất hướng xử lý khoản vay sẽ đề xuất.
- Đại diện công ty, thường kèm bên mua, gặp ngân hàng để trình bày kế hoạch đổi chủ, trong phạm vi thoả thuận bảo mật cho phép.
- Ngân hàng yêu cầu hồ sơ về người mua: năng lực tài chính, kinh nghiệm, kế hoạch kinh doanh, tài sản bảo đảm thay thế nếu cần.
- Ngân hàng ra văn bản chấp thuận, có thể kèm điều kiện, hoặc từ chối; hai bên điều chỉnh kế hoạch theo kết quả.
- Đưa văn bản chấp thuận của ngân hàng vào điều kiện tiên quyết của hợp đồng mua bán; không hoàn tất giao dịch khi chưa có.
- Sau khi đăng ký thay đổi xong, cập nhật hồ sơ pháp lý, mẫu chữ ký, người có thẩm quyền giao dịch với ngân hàng; ký các văn bản thay thế bảo đảm nếu có.
Lỗi hay gặp và cách tránh
Hoàn tất giao dịch rồi mới báo ngân hàng. Nhiều bên nghĩ việc đổi chủ là chuyện nội bộ. Kết quả là ngân hàng phát hiện qua thông tin đăng ký doanh nghiệp và gửi thông báo vi phạm. Báo trước luôn dễ thương lượng hơn giải thích sau.
Người mua không biết có bảo lãnh của công ty cho bên khác. Công ty có thể đang bảo lãnh hoặc thế chấp tài sản cho khoản vay của doanh nghiệp liên quan của chủ cũ. Kiểm tra trong hồ sơ ngân hàng và hệ thống đăng ký giao dịch bảo đảm, và yêu cầu cam đoan trong hợp đồng.
Giải chấp xong nhưng chưa xoá đăng ký thế chấp. Trả nợ xong cần làm thủ tục xoá đăng ký biện pháp bảo đảm tại cơ quan đăng ký tương ứng; thiếu bước này, tài sản vẫn hiện trạng thái đang thế chấp khi tra cứu.
Thay người đại diện nhưng không cập nhật với ngân hàng. Lệnh thanh toán ký bởi người không còn thẩm quyền, hoặc người mới không có quyền ký, làm gián đoạn dòng tiền đúng lúc công ty cần nhất.
Quên các cam kết tài chính đi kèm khoản vay. Hợp đồng tín dụng có thể hạn chế việc chia lợi nhuận, vay thêm, bán tài sản lớn khi chưa trả hết nợ. Chủ mới quen cách làm ở doanh nghiệp khác dễ vô tình vi phạm trong vài tháng đầu, ví dụ rút tiền từ công ty để bù vào khoản đã trả mua công ty. Đọc lại các cam kết này cùng kế toán ngay sau ngày chốt và đưa vào quy chế chi tiêu nội bộ.
Câu hỏi thường gặp
Bán công ty đang vay ngân hàng có cần ngân hàng đồng ý không?
Luật doanh nghiệp không bắt buộc ngân hàng đồng ý mới được chuyển nhượng vốn, nhưng hợp đồng tín dụng thường đòi thông báo hoặc chấp thuận trước. Không làm theo có thể bị coi là vi phạm hợp đồng và ngân hàng có quyền thu nợ trước hạn.
Đổi chủ thì tài sản thế chấp của công ty có còn bị thế chấp không?
Có. Tài sản vẫn thuộc công ty và vẫn đang bảo đảm cho khoản vay, việc đổi chủ sở hữu công ty không làm chấm dứt thế chấp. Chỉ khi khoản vay được trả và thủ tục giải chấp, xoá đăng ký hoàn tất thì tài sản mới hết bị ràng buộc.
Chủ cũ thế chấp nhà riêng cho công ty vay, bán công ty rồi có lấy lại nhà được không?
Chỉ khi ngân hàng đồng ý giải chấp, thường là sau khi khoản vay được trả bớt hoặc có tài sản bảo đảm thay thế. Thoả thuận giữa người mua và người bán không ràng buộc ngân hàng, nên người bán nên đặt việc giải chấp thành điều kiện của thương vụ.
Người mua có thể vay ngân hàng khác để trả nợ cũ của công ty không?
Có thể, đây là hướng chuyển sang nguồn vay mới. Cần phối hợp hai ngân hàng để tài sản được giải chấp ở ngân hàng cũ và đăng ký thế chấp ở ngân hàng mới theo trình tự liền mạch, tránh khoảng thời gian tài sản không được bảo đảm mà nợ cũ chưa tất toán.
Trả nợ trước hạn để bán công ty có bị phạt không?
Tuỳ hợp đồng tín dụng. Nhiều hợp đồng có phí trả nợ trước hạn hoặc điều kiện về thời điểm được trả trước. Đọc điều khoản này sớm để tính vào chi phí thương vụ và thoả thuận ai chịu.
Ngân hàng từ chối chấp thuận người mua thì thương vụ có phải huỷ không?
Không nhất thiết, nhưng hai bên phải chọn hướng khác như trả hết nợ trước khi bán hoặc chuyển sang ngân hàng khác. Nếu không hướng nào khả thi, hợp đồng nên có điều khoản cho phép chấm dứt và hoàn tiền mà không phạt bên nào.