Người làm chủ hộ kinh doanh mới phải là công dân Việt Nam có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, không thuộc các trường hợp pháp luật loại trừ (chưa thành niên, bị hạn chế hoặc mất năng lực hành vi, đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự, đang chấp hành án phạt tù, đang bị cấm hành nghề…), và chưa đứng tên một hộ kinh doanh khác. Với ngành nghề có điều kiện, người đó hoặc cơ sở còn phải đáp ứng điều kiện riêng của ngành.
Trong gia đình, người được chọn thường là người hiểu việc nhất, chứ không phải người đủ điều kiện nhất. Vì vậy hồ sơ đổi chủ hộ hay bị vướng ở những chỗ rất đời thường: đứa con út mới 17 tuổi, cô con dâu mang quốc tịch khác, anh con cả đang đứng tên một sạp hàng khác ở chợ, người cháu đang là viên chức. Bài này đi lần lượt từng điều kiện và gợi cách xử lý khi người được chọn chưa đủ điều kiện.
Vì sao phải kiểm điều kiện trước khi bàn giao
Thay đổi chủ hộ là thủ tục đăng ký, nên cơ quan tiếp nhận sẽ kiểm người được ghi là chủ hộ mới có thuộc diện được đăng ký hay không. Nếu không đủ, hồ sơ bị trả, và gia đình mất thời gian quay lại từ đầu. Tệ hơn là trường hợp gia đình đã bàn giao trên thực tế, người mới đã ký hợp đồng, nhập hàng, nhận tiền khách, trong khi về mặt pháp lý chủ hộ vẫn là người cũ. Mọi trách nhiệm phát sinh trong khoảng thời gian đó vẫn rơi vào người đứng tên.
Kiểm điều kiện trước còn giúp gia đình chọn đúng cách chuyển giao. Nếu người con được chọn chưa đủ tuổi, việc đổi chủ hộ phải chờ; trong lúc đó cha mẹ có thể giữ tên và giao bớt việc hằng ngày. Nếu người được chọn đang đứng tên một hộ khác, phải quyết định chấm dứt hộ đó hay chọn người khác. Nếu ngành nghề cần chứng chỉ mà người mới chưa có, phải tính đến việc thuê người có chứng chỉ phụ trách chuyên môn.
Những điều kiện trình bày dưới đây là nguyên tắc chung đang được áp dụng cho hộ kinh doanh. Quy định về hộ kinh doanh có thể được sửa đổi trong thời gian tới, nên trước khi nộp hồ sơ, hãy đối chiếu văn bản hiện hành trên Cổng dịch vụ công hoặc hỏi bộ phận một cửa ở xã, phường nơi đặt địa điểm kinh doanh.
Bảng kiểm điều kiện người làm chủ hộ mới
Đánh dấu từng dòng cho người gia đình định chọn. Chỉ cần một dòng "vướng" là phải xử lý trước khi nộp hồ sơ.
| Điều kiện | Nghĩa là gì | Tình huống gia đình hay gặp | Cách xử lý |
|---|---|---|---|
| Đủ 18 tuổi, có năng lực hành vi dân sự đầy đủ | Người thành niên, không bị toà án tuyên mất hoặc hạn chế năng lực hành vi, không có quyết định về khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi | Con út còn đi học, mới 16–17 tuổi | Cha mẹ giữ tên đến khi con đủ tuổi; con phụ việc theo quy định về lao động chưa thành niên |
| Là công dân Việt Nam | Hộ kinh doanh là hình thức dành cho công dân Việt Nam | Con dâu, con rể mang quốc tịch nước khác | Người Việt khác trong gia đình đứng tên; hoặc người đó tính đến hình thức doanh nghiệp theo quy định về đầu tư |
| Chưa đứng tên hộ kinh doanh khác | Mỗi cá nhân chỉ được đăng ký một hộ kinh doanh trên phạm vi cả nước | Con trai đang đứng tên một sạp ở chợ khác hoặc một cửa hàng cũ chưa chấm dứt | Chấm dứt hoặc chuyển chủ hộ kia trước, rồi mới nhận hộ này |
| Không đồng thời làm chủ doanh nghiệp tư nhân, thành viên hợp danh | Chủ hộ không được kiêm các vị trí này, trừ trường hợp thành viên hợp danh còn lại đồng ý | Con gái đang làm chủ một doanh nghiệp tư nhân | Chọn giữ doanh nghiệp hay nhận hộ; hoặc gom cửa hàng vào doanh nghiệp |
| Không đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự, tạm giam, chấp hành án phạt tù, cấm hành nghề | Các trường hợp bị loại trừ khỏi việc đăng ký | Người được chọn đang có vụ việc chưa xong | Chọn người khác trong gia đình; không đứng tên hộ cho người đang vướng |
| Không vướng quy định riêng của nghề nghiệp mình | Cán bộ, công chức, viên chức, người trong lực lượng vũ trang có hạn chế riêng | Người cháu là giáo viên trường công, con trai là quân nhân | Hỏi cơ quan quản lý mình và đối chiếu văn bản hiện hành trước khi đứng tên |
Bảng không thay cho việc đọc quy định hiện hành, nhưng nó giúp phát hiện sớm những vướng mắc mà gia đình hay chỉ biết khi hồ sơ đã bị trả.
Con chưa đủ 18 tuổi: chờ, không đứng tên trước
Người chưa thành niên không đăng ký làm chủ hộ được. Đây là trường hợp loại trừ rõ ràng nhất. Có gia đình muốn "để tên con cho chắc", tưởng như tài sản sẽ yên ổn hơn; thực tế hồ sơ không được chấp nhận, và kể cả nếu được, đứa trẻ cũng không tự mình xác lập được phần lớn giao dịch kinh doanh.
Con vẫn có thể được tặng cho tài sản. Người chưa thành niên có thể là chủ sở hữu tài sản được tặng cho, nhưng việc quản lý, định đoạt tài sản đó do cha mẹ là người đại diện theo pháp luật thực hiện, vì lợi ích của con. Cách này phù hợp khi gia đình muốn để dành tài sản cho con, không phù hợp khi muốn con điều hành.
Trong thời gian chờ, giao việc chứ chưa giao tên. Con có thể học việc, phụ bán hàng, theo dõi sổ sách dưới sự hướng dẫn của cha mẹ. Nếu con làm thường xuyên và có trả công, cần lưu ý quy định về lao động chưa thành niên: giờ làm, công việc không được giao, việc có sự đồng ý của người đại diện.
Ngày con đủ tuổi là lúc nên làm thủ tục. Gia đình có thể chuẩn bị sẵn biên bản họp, danh sách tài sản, giấy tờ cá nhân, để khi con đủ 18 tuổi thì nộp hồ sơ thay đổi chủ hộ ngay, không để khoảng thời gian dài con điều hành trong khi tên vẫn là của cha mẹ.
Con dâu, con rể là người nước ngoài và người Việt ở nước ngoài
Hộ kinh doanh là hình thức dành cho công dân Việt Nam, nên người nước ngoài, dù đã kết hôn với người Việt và sống lâu năm tại Việt Nam, không đứng tên chủ hộ được. Đây là chỗ nhiều gia đình bất ngờ, vì trên thực tế cô con dâu hay anh con rể có khi là người vận hành quán giỏi nhất nhà.
Có ba hướng thường được cân nhắc. Hướng thứ nhất là người vợ hoặc chồng mang quốc tịch Việt Nam đứng tên chủ hộ, còn người nước ngoài làm việc cùng; khi đó cần để ý quy định về người nước ngoài làm việc tại Việt Nam nếu họ được trả lương như người lao động. Hướng thứ hai là chuyển sang hình thức doanh nghiệp, nơi nhà đầu tư nước ngoài có thể góp vốn theo quy định về đầu tư, kèm các thủ tục riêng. Hướng thứ ba là người đó xin nhập quốc tịch Việt Nam, một con đường dài, không nên chọn chỉ vì cái quán.
Với người Việt Nam định cư ở nước ngoài, câu hỏi quyết định là người đó còn quốc tịch Việt Nam hay không và đang dùng giấy tờ gì. Người còn quốc tịch Việt Nam có giấy tờ chứng minh thì về nguyên tắc vẫn là công dân Việt Nam; người đã thôi quốc tịch thì được xem như người nước ngoài. Trường hợp hai quốc tịch nên hỏi trực tiếp nơi tiếp nhận vì cách xử lý hồ sơ có thể khác nhau.
Người đang đứng tên hộ khác hoặc làm chủ doanh nghiệp
Mỗi người một hộ. Quy định mỗi cá nhân chỉ được đăng ký một hộ kinh doanh trên phạm vi cả nước làm vướng nhiều gia đình có hai, ba cửa hàng. Anh con cả đang đứng tên tiệm điện thoại ở phường bên thì không nhận thêm cửa hàng tạp hoá của cha mẹ được, trừ khi chấm dứt hoặc chuyển chủ hộ tiệm kia.
Một hộ có thể có nhiều địa điểm kinh doanh hay không là chuyện cần hỏi. Quy định về địa điểm của hộ kinh doanh và việc kinh doanh ngoài trụ sở có những giới hạn riêng. Đừng tự cho rằng có thể gộp hai cửa hàng ở hai nơi vào một hộ; hãy hỏi cơ quan đăng ký để biết cách đăng ký hiện hành cho trường hợp của mình.
Chủ doanh nghiệp tư nhân không kiêm chủ hộ. Người đang làm chủ doanh nghiệp tư nhân không được đồng thời là chủ hộ kinh doanh. Nếu người được chọn đang có doanh nghiệp, có thể cân nhắc đưa cửa hàng của cha mẹ thành một địa điểm kinh doanh của doanh nghiệp đó, kèm chuyển giao tài sản cho đúng thủ tục.
Góp vốn vào công ty thì không vướng. Chủ hộ kinh doanh vẫn được góp vốn, mua cổ phần, mua phần vốn góp trong doanh nghiệp với tư cách cá nhân. Người con đang là thành viên góp vốn một công ty bạn bè vẫn có thể nhận làm chủ hộ của gia đình.
Ngành nghề có điều kiện: người mới có đủ chứng chỉ không
Đổi chủ hộ không làm thay đổi ngành nghề, nhưng có thể làm cơ sở mất điều kiện kinh doanh. Ví dụ giả định: cha là dược sĩ, đứng tên chủ hộ và trực tiếp phụ trách chuyên môn ở quầy thuốc; con gái tiếp quản nhưng không có chứng chỉ hành nghề dược. Chứng chỉ hành nghề gắn với cá nhân, không chuyển cho con được. Muốn tiếp tục, cơ sở phải có người đủ điều kiện phụ trách chuyên môn theo quy định của ngành, và giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh có thể phải điều chỉnh hoặc cấp lại.
Các nghề như khám chữa bệnh, thú y, kinh doanh dịch vụ cầm đồ, karaoke, lưu trú, sửa chữa xe có điều kiện về người hoặc về cơ sở. Có loại điều kiện gắn với người đứng đầu (lý lịch, chứng chỉ), có loại gắn với cơ sở (diện tích, thiết bị, phòng cháy). Khi người đứng đầu đổi, điều kiện gắn với người phải được đáp ứng lại; điều kiện gắn với cơ sở thường vẫn còn nhưng giấy tờ ghi tên chủ cũ cần cập nhật.
Cách làm an toàn là hỏi cơ quan đã cấp giấy phép con trước khi nộp hồ sơ đổi chủ hộ, để biết người mới cần những gì và thủ tục điều chỉnh mất bao lâu. Như vậy cơ sở không rơi vào khoảng trống mà chủ mới đã đứng tên nhưng giấy phép con chưa kịp theo.
Câu hỏi thường gặp
Người đang đi làm công ty có được làm chủ hộ kinh doanh không?
Người lao động làm việc theo hợp đồng ở doanh nghiệp không bị cấm đứng tên hộ kinh doanh chỉ vì đang đi làm. Tuy vậy, cần xem hợp đồng lao động hoặc nội quy công ty có điều khoản hạn chế làm việc cạnh tranh hay không, và tự cân đối thời gian để thực hiện nghĩa vụ của chủ hộ.
Ông bà đã cao tuổi có làm chủ hộ được không?
Tuổi cao không phải là điều kiện loại trừ. Miễn người đó có năng lực hành vi dân sự đầy đủ và không thuộc trường hợp bị cấm, vẫn đứng tên được. Tuy vậy, nên tính trước tình huống sức khoẻ thay đổi, chẳng hạn chuẩn bị uỷ quyền hoặc người kế nhiệm.
Người đang chấp hành án treo có đứng tên chủ hộ được không?
Các trường hợp liên quan đến trách nhiệm hình sự cần đối chiếu từng loại cụ thể với quy định hiện hành, vì danh sách loại trừ có tính đến tình trạng bị truy cứu, tạm giam, chấp hành án phạt tù, cấm hành nghề. Trường hợp này nên hỏi thẳng cơ quan đăng ký hoặc người làm nghề luật trước khi nộp hồ sơ.
Nếu khai không đúng điều kiện mà vẫn được đăng ký thì sao?
Giấy chứng nhận được cấp trên cơ sở thông tin kê khai không trung thực có thể bị thu hồi khi phát hiện, và người kê khai phải chịu trách nhiệm. Mọi giao dịch đã ký trong thời gian đó cũng có thể bị đặt câu hỏi. Không nên mạo hiểm với những điều kiện rõ ràng như tuổi, quốc tịch.
Có thể đứng tên chủ hộ thay cho người khác không trực tiếp kinh doanh không?
Đứng tên hộ để người khác điều hành là cách làm rủi ro: người đứng tên chịu trách nhiệm trước pháp luật và bằng tài sản của mình, trong khi không kiểm soát được việc kinh doanh. Nếu thực tế người khác điều hành, nên để chính người đó đứng tên khi họ đủ điều kiện.