Bảo lãnh cá nhân mà chủ doanh nghiệp, thành viên hay giám đốc đã ký cho khoản nợ của công ty không tự chấm dứt chỉ vì công ty sáp nhập, chuyển đổi loại hình, hay vì người bảo lãnh đã bán phần vốn, thôi giữ chức vụ. Muốn thoát nghĩa vụ, người bảo lãnh thường cần văn bản giải trừ của bên nhận bảo lãnh, hoặc khoản nợ được bảo đảm phải được trả xong.
Đây là rủi ro cá nhân lớn mà nhiều người quên mất khi rời công ty. Ngân hàng cho doanh nghiệp nhỏ vay thường yêu cầu chủ sở hữu bảo lãnh hoặc thế chấp nhà riêng. Nhiều năm sau, người đó bán công ty, nghỉ hưu hoặc chuyển sang việc khác, nhưng tên vẫn nằm trong hợp đồng bảo lãnh. Phần dưới giải thích nguyên tắc, các tình huống thường gặp, và việc cần làm để không mang theo nghĩa vụ ngoài ý muốn.
Bảo lãnh gắn với khoản nợ, không gắn với chức vụ
Theo Bộ luật Dân sự, bảo lãnh là việc bên bảo lãnh cam kết với bên có quyền sẽ thực hiện nghĩa vụ thay cho bên có nghĩa vụ nếu đến hạn mà bên có nghĩa vụ không thực hiện hoặc thực hiện không đúng. Hợp đồng bảo lãnh được ký giữa cá nhân người bảo lãnh và ngân hàng hoặc chủ nợ, không phải giữa công ty và ngân hàng. Chức danh giám đốc, tư cách thành viên chỉ là lý do khiến người đó được yêu cầu bảo lãnh, không phải điều kiện để bảo lãnh tồn tại.
Vì vậy, khi giám đốc thôi việc, thành viên chuyển nhượng hết phần vốn, hay chủ doanh nghiệp bán công ty, hợp đồng bảo lãnh vẫn nằm nguyên đó. Ngân hàng không có nghĩa vụ tự động giải phóng người bảo lãnh, trừ khi hợp đồng bảo lãnh tự ghi như vậy, điều hiếm gặp trong thực tế.
Tương tự với thế chấp tài sản của bên thứ ba: căn nhà riêng của chủ doanh nghiệp đã thế chấp để bảo đảm khoản vay của công ty sẽ vẫn bị thế chấp cho tới khi khoản vay được trả hết hoặc ngân hàng đồng ý giải chấp, kể cả khi người chủ nhà không còn liên quan gì tới công ty.
Các tình huống thường gặp và hướng xử lý
Bảng này nêu nguyên lý chung. Mỗi hợp đồng bảo lãnh có câu chữ riêng, có thể làm kết quả khác đi, nên luôn đọc lại bản đã ký.
| Tình huống | Bảo lãnh có còn không | Người bảo lãnh nên làm gì |
|---|---|---|
| Công ty chuyển đổi loại hình | Thường vẫn còn, vì khoản nợ vẫn là của cùng doanh nghiệp | Hỏi ngân hàng có cần ký phụ lục cập nhật tên bên được bảo lãnh không |
| Công ty bị sáp nhập vào công ty khác | Thường vẫn còn với khoản nợ cũ; phạm vi với khoản nợ mới tuỳ hợp đồng | Đọc kỹ phạm vi bảo lãnh, đề nghị giới hạn hoặc giải trừ |
| Thôi chức giám đốc | Vẫn còn nếu không có văn bản giải trừ | Đề nghị ngân hàng giải trừ hoặc thay bằng người khác, tài sản khác |
| Bán toàn bộ phần vốn, bán công ty | Vẫn còn nếu không có văn bản giải trừ | Đưa việc thay thế bảo lãnh thành điều kiện của hợp đồng mua bán |
| Công ty bị chia, tách | Tuỳ khoản nợ được bảo lãnh đi về công ty nào và hợp đồng nói gì | Làm việc với ngân hàng trước khi thông qua nghị quyết |
Luật phân biệt kế thừa nghĩa vụ do tái tổ chức với chuyển giao nghĩa vụ theo thoả thuận. Với chuyển giao theo thoả thuận, Bộ luật Dân sự quy định biện pháp bảo đảm chấm dứt, trừ khi có thoả thuận khác; với kế thừa do sáp nhập, chuyển đổi, cách hiểu phổ biến là nghĩa vụ vẫn là nghĩa vụ cũ nên bảo lãnh vẫn đi theo. Đây là vùng có thể tranh luận, nên khi số tiền lớn cần ý kiến của luật sư.
Phạm vi bảo lãnh: điều khoản quyết định bạn chịu tới đâu
Bảo lãnh một khoản vay cụ thể. Bạn chỉ chịu trong phạm vi khoản vay đó, gốc, lãi, phí theo hợp đồng. Khi khoản vay trả xong, bảo lãnh chấm dứt.
Bảo lãnh cho hạn mức hoặc mọi nghĩa vụ. Nhiều hợp đồng ghi bảo lãnh cho "toàn bộ nghĩa vụ hiện tại và tương lai" của công ty tại ngân hàng, có trần hoặc không. Nếu sau khi bạn rời đi, công ty tiếp tục vay mới trong hạn mức, bạn có thể vẫn đang bảo lãnh cho khoản mới.
Thời hạn bảo lãnh. Có hợp đồng ghi thời hạn cụ thể, có hợp đồng kéo dài tới khi mọi nghĩa vụ được trả. Biết thời hạn giúp bạn tính đúng rủi ro.
Quyền yêu cầu ngay hay sau. Một số hợp đồng cho phép ngân hàng đòi người bảo lãnh ngay khi công ty vi phạm, không cần xử lý tài sản của công ty trước. Đọc kỹ điều này.
Vợ hoặc chồng cùng ký. Nếu bảo lãnh bằng tài sản chung, vợ hoặc chồng có thể đã cùng ký. Khi đề nghị giải trừ, cần giải trừ cho cả hai.
Các bước để rời công ty mà không mang theo bảo lãnh
Thời điểm tốt nhất để giải quyết bảo lãnh là trước khi bạn ký chuyển nhượng vốn hoặc nộp đơn thôi việc, vì lúc đó bạn còn đòn bẩy.
- Tìm lại mọi hợp đồng bảo lãnh, hợp đồng thế chấp tài sản cá nhân, cam kết trả nợ thay mà bạn đã ký cho công ty, ở mọi ngân hàng và chủ nợ.
- Xin ngân hàng xác nhận dư nợ hiện tại của khoản được bảo lãnh và phạm vi bảo lãnh đang hiệu lực.
- Đề xuất phương án thay thế: người mua, chủ sở hữu mới hoặc thành viên khác bảo lãnh thay; công ty bổ sung tài sản bảo đảm; hoặc trả bớt nợ.
- Đưa điều kiện "ngân hàng giải trừ bảo lãnh của người bán" vào hợp đồng chuyển nhượng vốn, mua bán doanh nghiệp, kèm cơ chế nếu ngân hàng không đồng ý.
- Chỉ coi là xong khi có văn bản giải trừ bảo lãnh hoặc giải chấp tài sản của ngân hàng, và với tài sản đã đăng ký thế chấp thì đã xoá đăng ký.
- Lưu toàn bộ văn bản giải trừ, giải chấp trong hồ sơ cá nhân, không để ở công ty.
Nếu ngân hàng không đồng ý giải trừ, bạn vẫn có thể yêu cầu bên mua cam kết bồi hoàn mọi khoản bạn phải trả thay. Cam kết này không ràng buộc ngân hàng, nhưng cho bạn quyền đòi lại bên mua.
Nhìn từ phía ngân hàng và chủ nợ
Để công bằng, cần hiểu vì sao ngân hàng không dễ dàng giải trừ bảo lãnh. Khi cho doanh nghiệp nhỏ vay, ngân hàng đánh giá khả năng trả nợ dựa nhiều vào người đứng sau doanh nghiệp: kinh nghiệm, uy tín, tài sản cá nhân của họ. Bảo lãnh cá nhân hay thế chấp nhà riêng là một phần lý do khoản vay được duyệt, có khi với lãi suất và hạn mức tốt hơn. Người đó rời đi thì rủi ro của khoản vay thay đổi thật.
Vì vậy, đề nghị giải trừ có cơ hội được chấp nhận khi đi kèm phương án thay thế tương đương: người mới có năng lực tài chính bảo lãnh thay, tài sản bảo đảm khác có giá trị tương đương, hoặc dư nợ giảm xuống mức ngân hàng chấp nhận được với tài sản của chính công ty. Một lá đơn chỉ nói rằng mình đã rời công ty thường không đủ.
Chủ nợ cũng có lợi khi quy trình này minh bạch. Một người bảo lãnh đã rời công ty, không còn nắm thông tin, thường không giúp gì được cho việc thu hồi nợ ngoài tài sản của họ. Một người bảo lãnh mới đang điều hành công ty có động lực giữ cho khoản vay được trả đúng hạn.
Ví dụ giả định: bán công ty mà quên bảo lãnh
Một người sáng lập công ty in bao bì ở Thành phố Hồ Chí Minh từng thế chấp căn hộ riêng để công ty vay vốn lưu động theo hạn mức. Bảy năm sau, người này chuyển nhượng toàn bộ phần vốn cho một nhà đầu tư và rời công ty. Hợp đồng chuyển nhượng không nhắc tới thế chấp. Ngân hàng không được hỏi ý kiến.
Hai năm sau, công ty dưới chủ mới làm ăn thua lỗ, ngừng trả nợ. Khoản vay lúc đó là khoản giải ngân mới trong cùng hạn mức, phát sinh sau khi người sáng lập đã rời đi. Ngân hàng yêu cầu xử lý căn hộ vì hợp đồng thế chấp bảo đảm cho mọi nghĩa vụ trong hạn mức và chưa được giải chấp. Người sáng lập phải đối mặt với nguy cơ mất nhà vì khoản nợ mình không còn kiểm soát.
Nếu điều kiện giải chấp được đưa vào hợp đồng chuyển nhượng từ đầu, nhà đầu tư phải thay tài sản bảo đảm trước khi nhận vốn. Đó là cách đơn giản nhất để kết thúc trách nhiệm cá nhân cùng lúc với việc rời công ty. Khi đã rơi vào tình huống như ví dụ, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để xem hợp đồng thế chấp có điểm nào cho phép bảo vệ quyền lợi, trước khi làm việc với ngân hàng.
Lỗi hay gặp của người bảo lãnh
Những lỗi sau đây phổ biến ở người sáng lập, chủ doanh nghiệp nhỏ và giám đốc thuê.
- Nghĩ rằng thôi chức giám đốc thì bảo lãnh tự hết.
- Không giữ bản sao hợp đồng bảo lãnh, không biết mình đã ký những gì, ở ngân hàng nào.
- Ký bảo lãnh "cho mọi nghĩa vụ hiện tại và tương lai" mà không có trần số tiền và thời hạn.
- Bán công ty, nhận tiền xong mới nghĩ tới bảo lãnh, lúc đó mất hết đòn bẩy thương lượng.
- Chấp nhận lời hứa miệng của bên mua rằng "sẽ làm việc với ngân hàng sau".
- Không kiểm tra đăng ký thế chấp đã được xoá sau khi ngân hàng giải chấp.
Người đang chuẩn bị ký bảo lãnh mới cũng nên đọc lại danh sách trên: đàm phán trần, thời hạn và điều kiện giải trừ ngay từ đầu dễ hơn nhiều so với xin giải trừ về sau.
Câu hỏi thường gặp
Giám đốc đã nghỉ việc có còn phải trả nợ thay công ty theo hợp đồng bảo lãnh không?
Có thể còn. Bảo lãnh là hợp đồng giữa cá nhân và ngân hàng, không tự chấm dứt khi người đó nghỉ việc. Chỉ khi có văn bản giải trừ của ngân hàng, hoặc khoản nợ được bảo lãnh đã trả hết, thì nghĩa vụ mới chấm dứt.
Bán hết vốn trong công ty thì thế chấp nhà riêng cho công ty vay có tự giải chấp không?
Không. Tài sản vẫn bị thế chấp cho tới khi khoản vay trả hết hoặc ngân hàng đồng ý giải chấp. Nên đưa việc giải chấp hoặc thay tài sản bảo đảm thành điều kiện trong hợp đồng chuyển nhượng vốn.
Công ty sáp nhập vào công ty khác thì bảo lãnh cá nhân cũ có còn không?
Với khoản nợ cũ, cách hiểu phổ biến là bảo lãnh vẫn còn vì nghĩa vụ chỉ được kế thừa. Với khoản nợ mới phát sinh sau sáp nhập, tuỳ phạm vi trong hợp đồng bảo lãnh. Nên đọc kỹ và hỏi luật sư khi số tiền lớn.
Làm sao biết mình đang bảo lãnh cho những khoản nào?
Tìm lại bản hợp đồng đã ký và đề nghị ngân hàng xác nhận bằng văn bản các hợp đồng bảo lãnh, thế chấp đang hiệu lực mà bạn là bên bảo lãnh, cùng dư nợ hiện tại của khoản được bảo đảm.
Ngân hàng không đồng ý giải trừ bảo lãnh thì người bán công ty làm gì?
Có thể đề nghị phương án thay thế như bên mua bảo lãnh thay, bổ sung tài sản, trả bớt nợ. Nếu vẫn không được, yêu cầu bên mua cam kết bồi hoàn mọi khoản bạn phải trả thay, và cân nhắc lại giá hoặc thời điểm giao dịch.
Vợ chồng cùng ký bảo lãnh, giải trừ có cần cả hai không?
Nên giải trừ cho cả hai người đã ký, nhất là khi bảo lãnh bằng tài sản chung. Văn bản giải trừ cần ghi rõ tên những người được giải phóng nghĩa vụ để tránh tranh cãi về sau.