Khi công ty đang có khoản vay ngân hàng được bảo đảm bằng tài sản thế chấp mà tiến hành sáp nhập, hợp nhất, chia, tách hay chuyển đổi loại hình, khoản vay và biện pháp bảo đảm không tự chấm dứt; chúng chuyển sang công ty kế thừa. Nhưng hợp đồng tín dụng hầu như luôn có điều khoản riêng về việc bên vay tái tổ chức, và đây mới là chỗ quyết định bạn có làm được êm hay không.
Nhiều doanh nghiệp chỉ nhớ tới ngân hàng khi đã nộp hồ sơ đăng ký thay đổi, lúc đó mới phát hiện hợp đồng yêu cầu phải được ngân hàng chấp thuận trước. Bài này giải thích nguyên tắc kế thừa khoản vay, chỗ hợp đồng tín dụng có thể chặn bạn, tài sản thế chấp đi đâu khi chia công ty, và những việc nên làm với ngân hàng theo đúng thứ tự.
Nguyên tắc chung: nợ vay đi theo công ty kế thừa
Luật Doanh nghiệp 2020 quy định công ty nhận sáp nhập, công ty hợp nhất, công ty sau chuyển đổi kế thừa khoản nợ chưa thanh toán và nghĩa vụ tài sản khác của công ty trước đó; với chia, tách thì các công ty liên quan cùng liên đới, trừ khi có thoả thuận khác với chủ nợ. Ngân hàng cho vay là một chủ nợ, nên khoản vay đi theo đúng nguyên tắc đó.
Về phía bảo đảm, Bộ luật Dân sự coi biện pháp bảo đảm là phụ thuộc vào nghĩa vụ được bảo đảm. Khi nghĩa vụ trả nợ chuyển sang công ty kế thừa, quyền sở hữu tài sản thế chấp cũng chuyển sang công ty đó trong sáp nhập, hợp nhất hay chuyển đổi, và tài sản vẫn đang bị thế chấp cho ngân hàng. Không có chuyện "đổi tên công ty là tài sản tự giải chấp".
Tuy vậy, nguyên tắc luật chỉ là mức sàn. Hợp đồng tín dụng và hợp đồng thế chấp do ngân hàng soạn thường có thêm nghĩa vụ cho bên vay khi tái tổ chức: phải thông báo trước, phải được chấp thuận bằng văn bản, phải bổ sung bảo đảm nếu tỷ lệ an toàn giảm. Vi phạm những điều khoản này có thể được coi là sự kiện vi phạm hợp đồng, cho phép ngân hàng dừng giải ngân hoặc yêu cầu trả nợ trước hạn.
Từng hình thức, ngân hàng thường quan tâm điều gì
Mỗi ngân hàng có quy trình riêng. Bảng dưới là những câu hỏi ngân hàng hay đặt ra, để bạn chuẩn bị trước khi gặp cán bộ tín dụng.
| Hình thức | Khoản vay đi đâu | Tài sản thế chấp | Ngân hàng thường hỏi |
|---|---|---|---|
| Sáp nhập | Công ty nhận sáp nhập | Chuyển sở hữu sang công ty nhận sáp nhập, vẫn đang thế chấp | Năng lực tài chính của công ty nhận sáp nhập, dư nợ của công ty này ở ngân hàng khác |
| Hợp nhất | Công ty hợp nhất mới | Chuyển sang công ty mới, vẫn đang thế chấp | Cơ cấu sở hữu và người đại diện mới, phương án kinh doanh sau hợp nhất |
| Chia | Các công ty mới liên đới, hoặc một công ty được ngân hàng đồng ý chỉ định | Phải xác định tài sản về công ty nào; không tự ý chia khi ngân hàng chưa đồng ý | Công ty nào nhận nợ, tài sản bảo đảm có còn đủ không |
| Tách | Liên đới giữa công ty bị tách và công ty được tách, trừ thoả thuận khác | Nếu tài sản thế chấp chuyển sang công ty được tách thì cần ngân hàng đồng ý | Phần tài sản rời đi có ảnh hưởng tới khả năng trả nợ không |
| Chuyển đổi loại hình | Công ty sau chuyển đổi | Giữ nguyên, cập nhật tên bên thế chấp | Thay đổi chủ sở hữu, thành viên, người đại diện |
Nếu tài sản thế chấp là quyền sử dụng đất, nhà xưởng, xe, máy móc có đăng ký, việc thay đổi bên thế chấp thường phải được cập nhật ở cơ quan đăng ký tương ứng. Bước này hay bị bỏ quên vì nhiều người nghĩ đổi tên trên giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp là đủ.
Điều khoản tín dụng hay "chặn" việc tái tổ chức
Điều khoản chấp thuận trước. Bên vay không được sáp nhập, chia, tách, chuyển đổi, thay đổi chủ sở hữu chính khi chưa có văn bản đồng ý của ngân hàng. Đây là điều khoản phổ biến nhất.
Điều khoản thông báo. Bên vay phải thông báo trong một khoảng thời gian nhất định trước khi thực hiện. Không chặn hẳn, nhưng vi phạm vẫn có thể bị coi là vi phạm hợp đồng.
Điều khoản thay đổi kiểm soát. Nếu người nắm quyền kiểm soát công ty thay đổi, ví dụ sau sáp nhập chủ sở hữu mới nắm đa số vốn, ngân hàng có quyền đánh giá lại khoản vay.
Điều khoản duy trì chỉ tiêu tài chính. Một số hợp đồng yêu cầu duy trì tỷ lệ nợ trên vốn chủ sở hữu, tỷ lệ bảo đảm. Chia, tách làm giảm tài sản của công ty cũ có thể làm vỡ các chỉ tiêu này.
Điều khoản vi phạm chéo. Nếu công ty vi phạm hợp đồng ở ngân hàng khác, ngân hàng này cũng coi là sự kiện vi phạm. Sau sáp nhập, khoản vay của công ty bị sáp nhập ở ngân hàng khác trở thành một phần nghĩa vụ của bạn, nên cần rà soát tất cả.
Làm việc với ngân hàng theo thứ tự hợp lý
Làm đúng thứ tự giúp tránh tình huống đã có nghị quyết, đã nộp hồ sơ đăng ký thay đổi rồi mới phát hiện ngân hàng không đồng ý.
- Rà soát toàn bộ hợp đồng tín dụng, hợp đồng thế chấp, cam kết bảo lãnh của mọi công ty tham gia tái tổ chức, đánh dấu điều khoản về tái tổ chức và thay đổi kiểm soát.
- Lập bảng dư nợ, tài sản bảo đảm, ngân hàng, hạn trả của từng công ty.
- Gặp ngân hàng trước khi thông qua nghị quyết chính thức, trình bày phương án: công ty nào nhận nợ, tài sản nào đi đâu, dòng tiền trả nợ đến từ đâu.
- Xin văn bản chấp thuận hoặc văn bản không phản đối của ngân hàng, kèm điều kiện nếu có, ví dụ bổ sung bảo đảm, bảo lãnh của chủ sở hữu mới.
- Thực hiện thủ tục đăng ký doanh nghiệp tại cơ quan đăng ký kinh doanh thuộc Sở Tài chính.
- Ký phụ lục hợp đồng tín dụng và hợp đồng thế chấp với tên, mã số, người đại diện của công ty kế thừa.
- Đăng ký thay đổi nội dung biện pháp bảo đảm đã đăng ký tại cơ quan đăng ký tương ứng với loại tài sản.
Nếu tái tổ chức thuộc diện phải thông báo tập trung kinh tế, việc này làm song song với cơ quan cạnh tranh; ngân hàng thường muốn biết kết quả trước khi ký phụ lục cuối.
Bộ hồ sơ nên mang theo khi gặp cán bộ tín dụng
Ngân hàng đánh giá đề nghị tái tổ chức giống như đánh giá một khoản vay mới thu nhỏ. Chuẩn bị sẵn những thứ dưới đây giúp buổi làm việc đầu tiên đi thẳng vào phương án, thay vì hẹn lại nhiều lần.
- Dự thảo nghị quyết hoặc phương án sáp nhập, hợp nhất, chia, tách, chuyển đổi, nêu rõ ngày dự kiến hoàn tất.
- Bảng phân bổ tài sản, nợ và người lao động giữa các công ty sau tái tổ chức, có cột riêng cho tài sản đang thế chấp.
- Báo cáo tài chính gần nhất của mọi công ty tham gia, kèm số liệu quản trị cập nhật nếu báo cáo năm đã cũ.
- Danh sách khoản vay, hạn mức, thư bảo lãnh đang còn hiệu lực ở mọi ngân hàng, không chỉ ngân hàng đang làm việc.
- Thông tin chủ sở hữu, thành viên, cổ đông lớn và người đại diện theo pháp luật dự kiến sau tái tổ chức.
- Kế hoạch dòng tiền trả nợ trong ít nhất một năm sau khi hoàn tất, lập theo ví dụ giả định thận trọng.
- Đề xuất bảo đảm bổ sung nếu biết trước tỷ lệ bảo đảm sẽ giảm.
Bộ hồ sơ này không có mẫu chung; mỗi ngân hàng có danh mục riêng. Nhưng chủ động mang tới những thứ trên cho thấy doanh nghiệp đã tính kỹ, và thường khiến việc xét duyệt đi nhanh hơn so với để ngân hàng hỏi từng món.
Ví dụ giả định: chia công ty khi nhà xưởng đang thế chấp
Một công ty cơ khí ở Đồng Nai muốn chia thành hai công ty: một giữ mảng gia công, một giữ mảng thương mại. Nhà xưởng và máy móc đang thế chấp cho một ngân hàng để vay vốn lưu động. Ban đầu, các thành viên muốn chuyển nhà xưởng sang công ty gia công, còn khoản vay chia đôi cho hai công ty.
Ngân hàng không đồng ý chia khoản vay theo kiểu đó, vì công ty thương mại không có tài sản bảo đảm tương ứng. Sau thương lượng, các bên chốt phương án: công ty gia công nhận toàn bộ khoản vay cùng nhà xưởng; công ty thương mại không gánh khoản vay này nhưng các thành viên cam kết bảo lãnh cá nhân cho tới khi dư nợ giảm tới một mức nhất định. Ngân hàng đồng ý bằng văn bản và ký phụ lục.
Bài học: chia nợ cho đều không phải mục tiêu. Mục tiêu là mỗi khoản nợ nằm ở công ty có tài sản và dòng tiền tương xứng, đủ để ngân hàng chấp thuận, và không ai bị bất ngờ sau khi thủ tục đăng ký đã xong.
Lỗi hay gặp và hậu quả
Từ phía doanh nghiệp, những sai sót dưới đây gây tốn kém nhất trong các vụ tái tổ chức có khoản vay.
- Không đọc lại hợp đồng tín dụng, nộp hồ sơ đăng ký thay đổi khi chưa có chấp thuận của ngân hàng.
- Chuyển tài sản thế chấp sang công ty mới khi chia, tách mà ngân hàng chưa đồng ý, dẫn tới tranh chấp về hiệu lực của việc chuyển.
- Quên khoản bảo lãnh ngân hàng đã phát hành theo yêu cầu của công ty, ví dụ bảo lãnh thực hiện hợp đồng; nghĩa vụ hoàn trả cho ngân hàng vẫn đi theo công ty kế thừa.
- Không cập nhật đăng ký biện pháp bảo đảm, khiến về sau khi giải chấp, bán tài sản phải làm lại nhiều bước.
- Coi chuyển đổi loại hình là việc nội bộ, không báo ngân hàng, rồi bị dừng giải ngân giữa chừng.
- Tái tổ chức nhằm dồn tài sản sạch sang một công ty, để khoản vay ở công ty rỗng; việc này không làm mất quyền của ngân hàng và có thể bị coi là tẩu tán.
Phần thuế phát sinh khi chuyển tài sản giữa các công ty trong chia, tách thuộc lĩnh vực thuế, nên làm việc riêng với cơ quan thuế quản lý hoặc người làm nghề thuế.
Câu hỏi thường gặp
Công ty đổi từ trách nhiệm hữu hạn sang cổ phần, có phải ký lại hợp đồng vay không?
Không nhất thiết ký lại toàn bộ, vì công ty sau chuyển đổi kế thừa khoản vay. Tuy vậy, cần đọc hợp đồng xem có phải thông báo hay xin chấp thuận trước không, và thường sẽ ký phụ lục cập nhật tên, loại hình, người đại diện.
Sáp nhập công ty có làm tài sản thế chấp tự giải chấp không?
Không. Tài sản chuyển sang công ty nhận sáp nhập nhưng vẫn đang được dùng để bảo đảm khoản vay. Chỉ khi khoản vay được trả hết và ngân hàng giải chấp theo thủ tục thì tài sản mới hết bị thế chấp.
Ngân hàng có quyền đòi trả nợ trước hạn khi công ty sáp nhập không?
Luật không tự cho ngân hàng quyền đó chỉ vì công ty sáp nhập. Nhưng nếu hợp đồng tín dụng quy định việc tái tổ chức không được chấp thuận là sự kiện vi phạm, ngân hàng có thể có quyền thu nợ trước hạn theo hợp đồng.
Khi chia công ty, có thể giao khoản vay cho một công ty duy nhất không?
Có thể, nếu ngân hàng đồng ý. Không có sự đồng ý đó, các công ty mới cùng liên đới chịu khoản vay. Nên thương lượng với ngân hàng trước khi thông qua nghị quyết chia và ghi nhận bằng văn bản.
Có cần đăng ký lại biện pháp bảo đảm khi công ty đổi tên do sáp nhập không?
Thường cần đăng ký thay đổi nội dung đã đăng ký, cập nhật bên bảo đảm là công ty kế thừa, tại cơ quan đăng ký tương ứng với loại tài sản. Hỏi ngân hàng và cơ quan đăng ký để biết hồ sơ cụ thể.
Khoản bảo lãnh ngân hàng đã phát hành cho đối tác có đi theo công ty kế thừa không?
Có. Nghĩa vụ hoàn trả cho ngân hàng nếu ngân hàng phải trả thay theo thư bảo lãnh là nghĩa vụ của công ty yêu cầu bảo lãnh, và chuyển sang công ty kế thừa. Nên liệt kê mọi bảo lãnh đang còn hiệu lực khi rà soát.