Luật Doanh nghiệp 2020 cho phép các công ty sáp nhập vào nhau mà không đòi phải cùng loại hình: công ty trách nhiệm hữu hạn có thể sáp nhập vào công ty cổ phần và ngược lại, miễn là cơ cấu sở hữu sau sáp nhập vẫn hợp với loại hình của công ty nhận sáp nhập. Doanh nghiệp tư nhân và hộ kinh doanh không phải công ty nên không đi được đường này; muốn gộp, họ phải chuyển đổi hoặc chuyển nhượng trước.
Điểm vướng thật sự không nằm ở câu chữ "được hay không", mà ở chỗ chủ sở hữu bên bị sáp nhập trở thành loại chủ sở hữu gì ở bên nhận, có vượt giới hạn số thành viên không, quyền đặc biệt đang có được giữ hay mất. Bài này đi qua các tổ hợp hay gặp và các câu hỏi cần soát trước khi chọn bên nhận.
Luật cho phép đến đâu
Thời trước, quy định về sáp nhập từng nói đến các công ty "cùng loại". Luật Doanh nghiệp hiện hành chỉ nói "một hoặc một số công ty" sáp nhập vào "một công ty khác", không đặt điều kiện cùng loại hình. Vì vậy câu hỏi đúng không phải là "có được không" mà là "sau sáp nhập, công ty nhận sáp nhập còn thoả điều kiện của loại hình mình không".
Các loại hình công ty theo luật gồm công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên, công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên, công ty cổ phần và công ty hợp danh. Mỗi loại có giới hạn riêng về số và loại chủ sở hữu, về loại vốn được phát hành, về trách nhiệm của chủ sở hữu với nợ. Sáp nhập làm thay đổi tập hợp chủ sở hữu của bên nhận, nên mỗi giới hạn đó phải được kiểm lại.
Doanh nghiệp tư nhân thuộc sở hữu một cá nhân, chủ chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình, và không phải là công ty. Hộ kinh doanh không phải doanh nghiệp. Hai hình thức này nằm ngoài cơ chế sáp nhập của Luật Doanh nghiệp; hợp tác xã có luật riêng điều chỉnh việc tổ chức lại, bạn đối chiếu Luật Hợp tác xã hiện hành.
Các tổ hợp hay gặp và điểm cần tính
Bảng dưới gợi ý điểm cần tính cho từng tổ hợp. Đây là nguyên lý chung; cấu trúc cụ thể của bạn có thể khác.
| Bên bị sáp nhập → bên nhận | Chủ sở hữu cũ trở thành | Điểm cần tính |
|---|---|---|
| TNHH → Cổ phần | Cổ đông | Phát hành cổ phần để hoán đổi, quyền ưu tiên của cổ đông hiện hữu |
| Cổ phần → TNHH hai thành viên trở lên | Thành viên | Giới hạn số thành viên, cổ phần ưu đãi không có tương đương |
| TNHH → TNHH một thành viên | Thành viên mới | Bên nhận phải chuyển sang loại hình nhiều chủ |
| Cổ phần → Cổ phần | Cổ đông | Tỷ lệ đổi, loại cổ phần, quy định chứng khoán nếu là công ty đại chúng |
| Bất kỳ → Hợp danh | Thành viên góp vốn hoặc hợp danh | Trách nhiệm vô hạn của thành viên hợp danh, cần người làm nghề |
| Doanh nghiệp tư nhân → Công ty | Không áp dụng | Chuyển đổi trước hoặc bán tài sản, bán doanh nghiệp |
Nếu thấy tổ hợp mình định làm có điểm cần tính quá phức tạp, hãy thử đảo vai: để công ty kia làm bên nhận. Rất nhiều vướng mắc biến mất chỉ bằng cách chọn lại bên nhận sáp nhập.
Sáp nhập công ty trách nhiệm hữu hạn vào công ty cổ phần
Đây là tổ hợp gặp nhiều nhất và tương đối thuận. Các thành viên của công ty trách nhiệm hữu hạn bị sáp nhập nhận cổ phần của công ty cổ phần nhận sáp nhập theo tỷ lệ chuyển đổi. Về phía công ty cổ phần, việc này là phát hành thêm cổ phần để hoán đổi, làm tăng vốn điều lệ và số cổ đông.
Điểm cần chú ý là quyền của cổ đông hiện hữu. Phát hành cổ phần mới cho người ngoài làm pha loãng tỷ lệ sở hữu của cổ đông cũ, nên đại hội đồng cổ đông phải thông qua cả việc sáp nhập lẫn phương án phát hành. Với công ty cổ phần là công ty đại chúng, việc phát hành để hoán đổi còn chịu quy định riêng của pháp luật chứng khoán, cần đối chiếu trước.
Ví dụ giả định: công ty cổ phần P có năm cổ đông, nhận sáp nhập công ty trách nhiệm hữu hạn Q có hai thành viên. Sau sáp nhập P có bảy cổ đông, vốn điều lệ tăng tương ứng phần cổ phần phát hành cho hai thành viên của Q. Danh sách cổ đông, sổ đăng ký cổ đông và hồ sơ đăng ký thay đổi của P phải khớp con số này.
Sáp nhập công ty cổ phần vào công ty trách nhiệm hữu hạn
Chiều ngược lại khó hơn. Các cổ đông của công ty cổ phần bị sáp nhập trở thành thành viên của công ty trách nhiệm hữu hạn. Công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên có giới hạn số thành viên tối đa theo luật; nếu tổng số người sau sáp nhập vượt giới hạn đó, công ty nhận không thể giữ loại hình hiện tại, và các bên phải chọn lại: đổi bên nhận, mua lại phần của một số cổ đông trước, hoặc chuyển đổi loại hình bên nhận.
Điểm vướng thứ hai là cổ phần ưu đãi. Công ty cổ phần có thể có cổ phần ưu đãi biểu quyết, ưu đãi cổ tức, ưu đãi hoàn lại; công ty trách nhiệm hữu hạn không có cơ chế tương đương trực tiếp. Người đang giữ cổ phần ưu đãi sẽ mất quyền đặc biệt khi đổi thành phần vốn góp, nên hợp đồng sáp nhập phải xử lý rõ và người đó nên được hỏi ý kiến riêng.
Điểm thứ ba là chuyển nhượng. Cổ phần thường chuyển nhượng tự do hơn phần vốn góp, vốn bị ràng buộc bởi quyền ưu tiên mua của thành viên khác. Cổ đông quen với việc bán cổ phần dễ dàng có thể không muốn bị ràng buộc như vậy; đây là chuyện cần nói trước, không phải để đến lúc họp mới phát hiện.
Khi bên nhận là công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên
Bên nhận có thêm chủ. Nếu chủ sở hữu của bên bị sáp nhập khác với chủ sở hữu bên nhận, sau sáp nhập bên nhận sẽ có từ hai chủ trở lên, không còn là công ty một thành viên.
Phải đổi loại hình. Bên nhận phải chuyển sang công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên hoặc công ty cổ phần, và thủ tục này nên làm cùng hoặc ngay trong hồ sơ sáp nhập. Phần cái gì đi theo sau chuyển đổi được bàn ở chuyên mục chuyển đổi loại hình của trang này.
Ngoại lệ thường gặp. Nếu cùng một chủ sở hữu nắm toàn bộ cả hai công ty, sáp nhập không làm phát sinh chủ mới và bên nhận giữ được loại hình một thành viên.
Điều lệ phải viết lại. Điều lệ của công ty một thành viên không có các quy định về hội đồng thành viên, biểu quyết, chuyển nhượng giữa thành viên; khi đổi loại hình phải soạn lại toàn bộ.
Công ty hợp danh trong sáp nhập: vì sao nên thận trọng
Công ty hợp danh ít gặp ở doanh nghiệp nhỏ, nhưng vẫn có trong một số nghề như dịch vụ chuyên môn. Đặc điểm của loại hình này là có ít nhất hai thành viên hợp danh chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản cá nhân đối với nghĩa vụ của công ty, bên cạnh các thành viên góp vốn chỉ chịu trách nhiệm trong phạm vi vốn góp.
Khi công ty hợp danh là bên bị sáp nhập, nghĩa vụ của nó chuyển sang công ty nhận sáp nhập. Câu hỏi đặt ra là trách nhiệm cá nhân của các thành viên hợp danh đối với nợ phát sinh trước sáp nhập còn kéo dài tới đâu. Khi công ty hợp danh là bên nhận, những người từ bên bị sáp nhập bước vào phải chọn làm thành viên hợp danh hay thành viên góp vốn, và mỗi lựa chọn kéo theo mức trách nhiệm rất khác.
Luật có quy định riêng về trách nhiệm của thành viên hợp danh khi thôi làm thành viên, và các quy định này cần được đọc cùng với cơ chế sáp nhập. Đây là tổ hợp nên có người làm nghề luật tham gia từ đầu, không nên tự suy từ kinh nghiệm với công ty trách nhiệm hữu hạn hay công ty cổ phần.
Ví dụ giả định: khi phải đi hai bước
Công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên M đang giữ một giấy phép kinh doanh có điều kiện, chủ sở hữu là một cá nhân. Công ty cổ phần N làm cùng ngành, có hơn bảy mươi cổ đông là người lao động và đối tác. Hai bên muốn về một pháp nhân, và muốn giữ giấy phép của M.
Nếu sáp nhập N vào M, M phải nhận hơn bảy mươi người làm chủ sở hữu, vượt giới hạn số thành viên của công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên. Nếu sáp nhập M vào N, giấy phép của M có thể không đi theo. Lối ra hợp lý là hai bước: M chuyển đổi thành công ty cổ phần trước, xác nhận với cơ quan cấp phép rằng giấy phép tiếp tục hiệu lực hoặc chỉ cần điều chỉnh, rồi N mới sáp nhập vào M, các cổ đông N nhận cổ phần của M.
Ví dụ này không phải là đáp án chung. Với từng ngành, câu trả lời về giấy phép khác nhau, và có ngành mà ngay cả việc chuyển đổi loại hình cũng phải xin ý kiến trước. Mục đích của ví dụ là cho thấy thứ tự các bước đôi khi quan trọng hơn bản thân từng bước.
Câu hỏi soát trước khi chọn bên nhận
Trước khi chốt ai nhận ai, đặt các câu hỏi sau lên bàn:
- Sau sáp nhập có bao nhiêu chủ sở hữu, có vượt giới hạn của loại hình bên nhận không?
- Có ai đang giữ cổ phần ưu đãi, quyền phủ quyết, quyền đề cử thành viên hội đồng mà sẽ mất khi đổi loại hình?
- Bên nhận có phải là công ty đại chúng, có phải xin phép phát hành cổ phần để hoán đổi không?
- Có nhà đầu tư nước ngoài khiến tỷ lệ sở hữu nước ngoài thay đổi và phải làm thủ tục đầu tư không?
- Bên nào giữ giấy phép, chứng chỉ khó xin lại hơn?
- Điều lệ của bên nhận có quy định gì hạn chế người mới vào làm chủ sở hữu không?
Câu trả lời thường chỉ ra ngay bên nhận hợp lý. Khi các câu trả lời đá nhau, chẳng hạn bên giữ giấy phép lại là công ty trách nhiệm hữu hạn nhỏ, còn bên kia có rất nhiều cổ đông, có thể phải đi hai bước: chuyển đổi loại hình bên nhận trước, rồi mới sáp nhập.
Câu hỏi thường gặp
Công ty trách nhiệm hữu hạn có sáp nhập vào công ty cổ phần được không?
Được. Luật Doanh nghiệp hiện hành không đòi các bên phải cùng loại hình. Các thành viên công ty trách nhiệm hữu hạn trở thành cổ đông của công ty cổ phần theo tỷ lệ chuyển đổi ghi trong hợp đồng sáp nhập, và công ty cổ phần phát hành cổ phần tương ứng.
Công ty cổ phần nhiều cổ đông có sáp nhập vào công ty trách nhiệm hữu hạn được không?
Được nếu sau sáp nhập số thành viên không vượt giới hạn của công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên. Nếu vượt, phải đổi bên nhận, mua lại phần của một số cổ đông trước hoặc chuyển đổi loại hình bên nhận.
Doanh nghiệp tư nhân có sáp nhập vào công ty trách nhiệm hữu hạn được không?
Doanh nghiệp tư nhân không phải công ty nên không áp dụng cơ chế sáp nhập. Chủ doanh nghiệp tư nhân có thể chuyển đổi doanh nghiệp thành công ty trước rồi sáp nhập, hoặc bán doanh nghiệp, hoặc chuyển tài sản và hợp đồng sang công ty theo từng giao dịch.
Cổ phần ưu đãi biểu quyết có giữ được khi công ty cổ phần sáp nhập vào công ty trách nhiệm hữu hạn không?
Công ty trách nhiệm hữu hạn không có cơ chế cổ phần ưu đãi tương đương, nên quyền đặc biệt đó không giữ nguyên được. Hợp đồng sáp nhập phải xử lý rõ quyền của người giữ cổ phần ưu đãi và nên có sự đồng ý của họ.
Công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên nhận sáp nhập có phải đổi loại hình không?
Có, nếu sau sáp nhập công ty có thêm chủ sở hữu khác. Khi đó công ty phải chuyển sang loại hình nhiều chủ. Nếu một chủ sở hữu nắm toàn bộ cả hai công ty thì không phát sinh chủ mới và không phải đổi loại hình.
Hai công ty khác loại hình sáp nhập thì nộp hồ sơ ở đâu?
Hồ sơ vẫn do công ty nhận sáp nhập nộp tại Phòng Đăng ký kinh doanh thuộc Sở Tài chính nơi đặt trụ sở chính. Nếu bên nhận phải đổi loại hình, hồ sơ thường kèm thêm phần chuyển đổi theo hướng dẫn hiện hành.