Một hợp đồng mua bán doanh nghiệp tốt không chỉ ghi giá và chữ ký, mà phân chia rủi ro: bên bán cam đoan điều gì về công ty, nếu cam đoan sai thì bồi hoàn ra sao, những việc nào phải xong trước khi tiền được trả, và sau ngày chốt ai còn nghĩa vụ gì. Với công ty nhỏ, phần lớn tranh chấp sau mua bán nảy sinh vì hợp đồng quá sơ sài chứ không vì ai cố tình lừa ai.
Bài này đi qua bố cục và những điều khoản cốt lõi, áp dụng cho hợp đồng chuyển nhượng toàn bộ vốn, mua toàn bộ cổ phần hay bán doanh nghiệp tư nhân. Bài không đưa ra "mẫu chuẩn" để chép, vì mỗi thương vụ cần nội dung riêng; mục đích là để bạn biết một bản nháp còn thiếu gì khi đọc nó.
Bố cục một hợp đồng mua bán doanh nghiệp
Không có bố cục bắt buộc, nhưng các hợp đồng được soạn cẩn thận thường có đủ những phần sau:
| Phần | Nội dung chính | Lưu ý |
|---|---|---|
| Các bên và định nghĩa | Thông tin bên bán, bên mua, công ty mục tiêu; giải thích các thuật ngữ như ngày chốt, nợ phải trả | Định nghĩa rõ giúp tránh cãi về chữ sau này |
| Đối tượng giao dịch | Phần vốn, cổ phần hay toàn bộ doanh nghiệp tư nhân; tài sản kèm theo | Phụ lục danh mục tài sản, hợp đồng, lao động |
| Giá và thanh toán | Giá, đồng tiền, tiến độ, tài khoản nhận, khoản giữ lại | Có bài riêng về thanh toán |
| Điều kiện tiên quyết | Những việc phải hoàn tất trước khi chốt | Kèm thời hạn chót và hậu quả nếu không đạt |
| Cam đoan và bảo đảm | Những khẳng định của bên bán về công ty | Phần quan trọng nhất với bên mua |
| Bồi hoàn và chế tài | Bồi hoàn, phạt vi phạm, bồi thường, giới hạn trách nhiệm | Thời hạn yêu cầu bồi hoàn |
| Nghĩa vụ trước và sau ngày chốt | Duy trì hoạt động bình thường, bàn giao, hỗ trợ chuyển tiếp, bảo mật | Không cạnh tranh nếu có |
| Giải quyết tranh chấp | Toà án hay trọng tài, luật áp dụng, ngôn ngữ | Chọn trước khi có chuyện |
Phụ lục thường dài hơn phần thân hợp đồng: danh sách tài sản, hợp đồng đang thực hiện, người lao động, công nợ tại ngày gần nhất, các vụ việc đã công bố. Những gì đã công bố trong phụ lục thường được loại trừ khỏi phạm vi bồi hoàn, nên bên bán có động lực kê khai đầy đủ.
Đối tượng và giá: viết sao cho không cãi nhau
Câu "bên bán chuyển nhượng toàn bộ công ty cho bên mua" là chưa đủ. Với công ty TNHH, đối tượng là phần vốn góp với giá trị theo vốn điều lệ cụ thể, kèm thông tin về phần vốn đã góp thực tế. Với công ty cổ phần, đối tượng là số cổ phần, loại cổ phần. Với doanh nghiệp tư nhân, đối tượng là doanh nghiệp, và cần phụ lục liệt kê tài sản nằm trong giá bán, tài sản người bán giữ lại.
Giá cũng cần định nghĩa. Giá tính trên cơ sở công ty không còn nợ vay và có một mức tiền mặt, hàng tồn nhất định tại ngày chốt, hay giá cố định bất kể số liệu ngày chốt ra sao? Hai cách đều dùng được, nhưng phải chọn một và viết rõ. Nhiều tranh chấp nảy sinh vì người mua hiểu giá là "công ty sạch nợ", người bán hiểu là "công ty như hiện trạng".
Nếu bên bán gồm nhiều người, hợp đồng nên ghi phần giá của từng người và trách nhiệm của từng người, riêng rẽ hay liên đới, đối với cam đoan và bồi hoàn. Người mua thường muốn liên đới để đòi được bất kỳ ai; người bán nhỏ lẻ thường muốn riêng rẽ theo tỉ lệ. Đây là điểm cần thương lượng chứ không để im.
Điều kiện tiên quyết và ngày chốt
Điều kiện tiên quyết là gì. Là những việc phải hoàn tất trước khi bên mua có nghĩa vụ trả khoản tiền chính và hoàn tất giao dịch. Chúng biến kết quả rà soát thành hành động: giải chấp tài sản, điều chỉnh vốn điều lệ cho khớp thực tế, có văn bản đồng ý của ngân hàng hay chủ nhà, có người phụ trách chuyên môn thay thế.
Ai làm, chứng minh bằng gì. Mỗi điều kiện cần ghi bên chịu trách nhiệm và giấy tờ chứng minh đã đạt, ví dụ văn bản xác nhận giải chấp, nghị quyết đã ký, giấy chứng nhận đăng ký mới.
Thời hạn chót. Nếu điều kiện không đạt trong thời hạn, bên nào có quyền chấm dứt, tiền đã đặt được xử lý ra sao. Thiếu thời hạn chót, một thương vụ có thể treo nhiều tháng mà không bên nào thoát ra được.
Giai đoạn giữa ký và chốt. Bên bán cam kết điều hành công ty bình thường: không bán tài sản lớn, không vay thêm, không ký hợp đồng bất thường, không tăng lương đột biến, không chia lợi nhuận, trừ khi bên mua đồng ý. Thiếu điều khoản này, công ty bên mua nhận có thể khác xa công ty đã rà soát.
Cam đoan và bảo đảm của bên bán: danh sách nên có
Cam đoan là những khẳng định của bên bán về tình trạng công ty, đúng tại ngày ký và tại ngày chốt. Một danh sách tối thiểu cho công ty nhỏ:
- Bên bán là chủ sở hữu hợp pháp của phần vốn hoặc cổ phần, không ai khác có quyền, phần vốn không bị cầm cố, thế chấp, tranh chấp.
- Vốn điều lệ đã được góp đủ như kê khai, hoặc nêu rõ phần chưa góp.
- Công ty được thành lập, hoạt động hợp pháp; các nghị quyết, quyết định nội bộ được thông qua đúng trình tự.
- Báo cáo tài chính và danh sách công nợ đã cung cấp phản ánh trung thực; không có khoản nợ, bảo lãnh nào ngoài danh sách.
- Tài sản chính thuộc quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng hợp pháp của công ty, không bị ràng buộc ngoài những gì đã công bố.
- Công ty đã thực hiện nghĩa vụ với người lao động, bảo hiểm xã hội; không có tranh chấp lao động chưa công bố.
- Giấy phép con còn hiệu lực, không có quyết định đình chỉ, thu hồi; công ty đáp ứng điều kiện kinh doanh.
- Không có vụ kiện, khiếu nại, thanh tra, xử phạt nào đang diễn ra hoặc đã được thông báo mà chưa công bố.
- Nghĩa vụ thuế đã kê khai và nộp theo quy định; phần chi tiết theo tư vấn thuế.
Bên bán có quyền thu hẹp cam đoan bằng cách công bố ngoại lệ trong một phụ lục riêng. Điều đó hợp lý: những gì đã được nói rõ, bên mua đã biết và đã tính vào giá.
Bồi hoàn, phạt vi phạm và giới hạn trách nhiệm
Cam đoan không đi kèm chế tài thì chỉ là lời nói. Hợp đồng nên ghi rõ: nếu cam đoan sai và gây thiệt hại cho bên mua hoặc cho công ty, bên bán phải bồi hoàn khoản thiệt hại đó. Với khoản nợ cũ lộ ra sau ngày chốt, bồi hoàn thường tính bằng đúng số tiền công ty phải trả. Pháp luật dân sự cho phép các bên thoả thuận về phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại; với quan hệ thương mại, mức phạt vi phạm bị luật giới hạn, nên phần này cần người làm nghề soạn cho đúng loại quan hệ.
Bên bán thường đề nghị giới hạn trách nhiệm: tổng mức bồi hoàn tối đa, ngưỡng tối thiểu để một yêu cầu được xem xét, thời hạn tối đa để bên mua đưa ra yêu cầu. Những giới hạn này là chuyện thương lượng bình thường. Điều bên mua cần giữ là các cam đoan cốt lõi, như quyền sở hữu phần vốn và tính hợp pháp của công ty, không bị giới hạn như các cam đoan thông thường, và thời hạn yêu cầu với các nghĩa vụ có thời hiệu dài, như thuế và bảo hiểm, đủ dài để bao được rủi ro.
Cuối cùng, hợp đồng nên mô tả quy trình khi phát sinh một yêu cầu: bên mua thông báo bằng văn bản trong bao lâu kể từ khi biết, bên bán có quyền tham gia xử lý với bên thứ ba hay không, khoản bồi hoàn được trừ vào tiền giữ lại hay thanh toán riêng.
Cam kết sau ngày chốt
Hỗ trợ chuyển tiếp. Bên bán hỗ trợ trong một thời gian để giới thiệu khách hàng, nhà cung cấp, bàn giao kinh nghiệm, ký các giấy tờ cần thiết cho thủ tục cập nhật giấy phép, ngân hàng. Ghi thời gian và phạm vi cụ thể, có hay không có thù lao.
Không cạnh tranh, không lôi kéo. Bên mua thường muốn bên bán không mở doanh nghiệp cùng ngành trong một khu vực, thời gian nhất định, không lôi kéo người lao động, khách hàng. Hiệu lực của loại cam kết này phụ thuộc vào phạm vi và thời gian có hợp lý hay không; viết quá rộng dễ bị tranh cãi. Đây là điều khoản nên để người làm nghề soạn.
Bảo mật. Cả hai bên giữ bí mật thông tin của nhau và của công ty, kể cả khi thương vụ không thành.
Thông báo cho bên thứ ba. Ai chịu trách nhiệm thông báo cho khách hàng lớn, ngân hàng, chủ nhà, người lao động về việc đổi chủ, và thông báo theo nội dung nào, để tránh mỗi bên nói một kiểu.
Hình thức, ngôn ngữ và nơi giải quyết tranh chấp
Hợp đồng chuyển nhượng vốn, cổ phần nói chung không bắt buộc công chứng, nhưng tài sản có quy định riêng như quyền sử dụng đất phải theo đúng hình thức luật đòi hỏi. Khi một bên là người nước ngoài, hợp đồng song ngữ cần ghi rõ bản nào được ưu tiên khi có khác biệt.
Về nơi giải quyết tranh chấp, các bên có thể chọn toà án có thẩm quyền theo hệ thống toà án hiện hành hoặc trọng tài thương mại nếu đủ điều kiện thoả thuận trọng tài. Trọng tài thường kín đáo và nhanh hơn nhưng có chi phí riêng; toà án có tính công khai. Chọn trước bằng điều khoản rõ ràng tốt hơn để đến lúc tranh chấp mới bàn.
Nếu bạn đang cầm một bản nháp hợp đồng do bên kia soạn và thấy thiếu các phần nêu trên, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được chỉ ra những điểm nên sửa trước khi ký. Một vài giờ đọc hợp đồng của người làm nghề thường nhỏ so với rủi ro của cả thương vụ.
Câu hỏi thường gặp
Cam đoan và bảo đảm khác nhau thế nào trong hợp đồng mua bán doanh nghiệp?
Trong thực tế soạn thảo ở Việt Nam, hai chữ này thường đi cùng nhau để chỉ những khẳng định của bên bán về tình trạng công ty. Điều quan trọng không phải là tên gọi mà là nội dung khẳng định có cụ thể không và có chế tài bồi hoàn đi kèm không.
Có cần công chứng hợp đồng chuyển nhượng toàn bộ vốn không?
Luật không bắt buộc công chứng hợp đồng chuyển nhượng vốn góp nói chung. Các bên vẫn có thể công chứng để tăng giá trị chứng cứ. Riêng giao dịch về quyền sử dụng đất, nhà ở đi kèm thì phải theo hình thức luật quy định cho loại tài sản đó.
Bên bán đòi giới hạn bồi hoàn tối đa bằng một phần giá bán có hợp lý không?
Đó là đề nghị thường gặp và có thể chấp nhận được, tuỳ rủi ro. Bên mua nên giữ để các cam đoan cốt lõi như quyền sở hữu phần vốn không bị giới hạn này, và khoản tiền giữ lại đủ lớn để bảo đảm cho phần bị giới hạn.
Cam kết không cạnh tranh có hiệu lực không?
Phụ thuộc vào phạm vi, thời gian, khu vực có hợp lý và có phù hợp quy định pháp luật hay không. Cam kết quá rộng, kéo dài vô thời hạn dễ bị tranh cãi về hiệu lực. Nên để người làm nghề soạn điều khoản này theo đúng thương vụ.
Nên chọn toà án hay trọng tài khi soạn hợp đồng mua bán doanh nghiệp?
Trọng tài kín đáo, linh hoạt và thường nhanh hơn nhưng có chi phí; toà án công khai và có chi phí theo quy định về án phí. Thương vụ giữa các bên muốn giữ kín thông tin thường chọn trọng tài; điều quan trọng là ghi rõ một lựa chọn duy nhất.
Hợp đồng chỉ có một trang ghi giá và chữ ký thì có giá trị không?
Vẫn có thể có giá trị pháp lý nếu đủ điều kiện của giao dịch dân sự. Nhưng một hợp đồng như vậy không phân chia rủi ro, nên khi có nợ cũ, tranh chấp hay giấy phép mất hiệu lực, bên mua gần như không có cơ sở để đòi lại.