Sáp nhập công ty con vào công ty mẹ là cách gom một pháp nhân trong nhóm về pháp nhân mẹ: công ty con chấm dứt tồn tại, toàn bộ tài sản, hợp đồng, nợ và người lao động của nó chuyển sang công ty mẹ. Khi công ty mẹ sở hữu toàn bộ vốn công ty con, thủ tục gọn hơn sáp nhập giữa hai bên khác chủ, vì không có ai cần đổi vốn; vốn điều lệ công ty mẹ thường không phải tăng.
Gọn về thủ tục không có nghĩa là luôn nên làm. Công ty con thường được lập ra để ngăn rủi ro, để giữ một giấy phép riêng, để hưởng ưu đãi gắn với một dự án hoặc để chuẩn bị bán riêng một mảng. Gom về mẹ là bỏ đi những lợi ích đó. Bài này giúp bạn cân nhắc, rồi đi qua các bước, cách xử lý vốn và trường hợp công ty con còn cổ đông, thành viên thiểu số.
Khi nào nên gom công ty con về công ty mẹ
Những tình huống sau thường là lý do chính đáng để sáp nhập công ty con vào công ty mẹ:
- Công ty con được lập cho một dự án đã kết thúc, giờ chỉ còn vỏ pháp nhân tốn chi phí kế toán, kiểm toán, báo cáo.
- Hai pháp nhân làm cùng một việc, cùng khách hàng, khiến hợp đồng và hoá đơn chồng chéo, khách hàng không biết nên ký với ai.
- Giao dịch nội bộ giữa mẹ và con quá nhiều, mất công lập chứng từ và giải trình giá giao dịch liên kết.
- Ngân hàng hoặc đối tác lớn muốn làm việc với một pháp nhân có quy mô vốn và tài sản lớn hơn.
- Nhóm chuẩn bị gọi vốn hoặc niêm yết và cần đơn giản hoá cấu trúc.
Ngược lại, hãy dừng lại nếu công ty con đang giữ giấy phép, chứng chỉ khó xin lại; đang hưởng ưu đãi đầu tư gắn với dự án của chính nó; đang có tranh chấp hoặc nghĩa vụ lớn mà nhóm muốn giữ tách biệt; hoặc có khả năng sẽ bán riêng trong vài năm tới. Gom về mẹ, mọi rủi ro của con trở thành rủi ro trực tiếp của mẹ.
Thủ tục khi công ty mẹ sở hữu toàn bộ công ty con
Trường hợp phổ biến nhất là công ty con là công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên do công ty mẹ làm chủ sở hữu. Trình tự cơ bản:
- Soát giấy phép, hợp đồng tín dụng, tranh chấp và nghĩa vụ của công ty con; xác định thứ gì không chuyển được sang mẹ.
- Soạn hợp đồng sáp nhập giữa công ty mẹ (bên nhận) và công ty con (bên bị sáp nhập), với phương án sử dụng lao động.
- Công ty mẹ, với tư cách chủ sở hữu công ty con, ra quyết định thông qua hợp đồng ở phía công ty con.
- Cơ quan có thẩm quyền của công ty mẹ thông qua hợp đồng ở phía mẹ theo luật và điều lệ của mẹ; điều lệ có thể giao cho cơ quan nào thì đọc kỹ, không suy đoán.
- Gửi hợp đồng tới chủ nợ của công ty con, thông báo người lao động.
- Xử lý thuế của công ty con với cơ quan thuế.
- Công ty mẹ nộp hồ sơ tại Phòng Đăng ký kinh doanh thuộc Sở Tài chính nơi mẹ đặt trụ sở.
- Bàn giao, cập nhật ngân hàng, hợp đồng, giấy phép, lao động.
Nếu công ty con đặt trụ sở ở tỉnh khác, hoạt động của nó tại tỉnh đó sau sáp nhập thường được tổ chức lại thành chi nhánh hoặc địa điểm kinh doanh của công ty mẹ, phải đăng ký riêng tại nơi đặt chi nhánh.
Vốn điều lệ công ty mẹ sau sáp nhập
Khi công ty mẹ đã sở hữu toàn bộ vốn công ty con, khoản đầu tư của mẹ vào con và phần vốn chủ sở hữu của con triệt tiêu nhau khi gộp. Không có chủ sở hữu mới nào bước vào công ty mẹ, nên về nguyên lý vốn điều lệ của mẹ không phải tăng. Tài sản và nợ của con hiện ra trực tiếp trên sổ của mẹ, còn khoản mục đầu tư vào công ty con biến mất.
Nhiều người nghĩ "con có vốn điều lệ mười tỷ thì sáp nhập xong mẹ tăng thêm mười tỷ". Không đúng trong trường hợp này. Đăng ký tăng vốn điều lệ cho mẹ mà không có nguồn góp mới là tạo ra số vốn không có thật, dễ bị chất vấn và gây rắc rối khi kiểm toán.
Cách hạch toán cụ thể, chênh lệch giữa giá trị khoản đầu tư và giá trị sổ sách của con, và hệ quả thuế nếu có, là phần việc của kế toán và chuyên viên thuế. Hợp đồng sáp nhập chỉ cần ghi rõ nguyên tắc: công ty mẹ là chủ sở hữu duy nhất nên không phát sinh chuyển đổi vốn cho chủ sở hữu khác, và vốn điều lệ của mẹ giữ nguyên hoặc thay đổi theo con số đã được tính đúng.
Công ty con còn cổ đông, thành viên thiểu số
Nếu công ty mẹ chỉ sở hữu phần lớn chứ không phải toàn bộ công ty con, mọi chuyện phức tạp hơn. Những người góp vốn thiểu số ở công ty con cần nhận được gì đó khi công ty con biến mất. Có hai hướng chính: họ trở thành thành viên hoặc cổ đông của công ty mẹ theo một tỷ lệ chuyển đổi; hoặc công ty mẹ, hay chính công ty con, mua lại phần của họ trước khi sáp nhập.
Hướng thứ nhất đòi phải định giá cả mẹ lẫn con để tính tỷ lệ, và làm thay đổi cơ cấu sở hữu của mẹ. Nếu công ty mẹ là công ty đại chúng, việc phát hành cổ phần để hoán đổi còn phải tuân thủ pháp luật chứng khoán. Hướng thứ hai đơn giản hơn về cấu trúc nhưng cần tiền và cần người thiểu số đồng ý giá.
Người thiểu số phản đối có quyền theo Luật Doanh nghiệp: thành viên công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên hoặc cổ đông đã biểu quyết không tán thành nghị quyết về tổ chức lại công ty có quyền yêu cầu công ty mua lại phần vốn, cổ phần của mình. Điều này phải được tính vào kế hoạch tiền mặt và lịch trình, không phải chỉ là chuyện thủ tục.
Những điểm khác so với sáp nhập giữa hai bên độc lập
Ít tranh cãi về giá. Khi mẹ sở hữu toàn bộ con, không có ai cần thương lượng tỷ lệ đổi vốn, nên phần định giá có thể bỏ qua cho mục đích sáp nhập (kế toán vẫn có việc của kế toán).
Nghĩa vụ thông báo vẫn đủ. Chủ nợ và người lao động của công ty con vẫn phải được gửi hợp đồng và thông báo như mọi vụ sáp nhập khác. Tính chất nội bộ không miễn nghĩa vụ này.
Tập trung kinh tế cần đối chiếu, đừng mặc định miễn. Gom hai pháp nhân đã cùng một nhóm kiểm soát không tạo ra người kiểm soát mới, nên nhiều nhóm cho rằng không phải thông báo. Tuy vậy đừng tự mặc định: với nhóm có quy mô lớn, hãy đối chiếu Luật Cạnh tranh 2018 và văn bản hướng dẫn hiện hành, hoặc hỏi cơ quan quản lý cạnh tranh trước khi thực hiện.
Giấy phép vẫn là điểm nghẽn. Giấy phép đứng tên công ty con không tự chuyển sang mẹ chỉ vì cùng nhóm; phải xem quy định của từng ngành.
Hợp đồng nội bộ mẹ – con tự triệt tiêu. Các khoản phải thu, phải trả giữa mẹ và con trở thành giao dịch với chính mình; cần đối chiếu và tất toán trên sổ trước ngày khoá sổ.
Sáp nhập ngược: đưa công ty mẹ vào công ty con
Đôi khi giấy phép quan trọng nằm ở công ty con, còn công ty mẹ chỉ là pháp nhân nắm giữ vốn. Khi đó có nhóm cân nhắc đi đường ngược lại: sáp nhập công ty mẹ vào công ty con, để pháp nhân giữ giấy phép sống tiếp. Về nguyên lý, luật không cấm, vì công ty nào làm bên nhận là do các bên thoả thuận.
Tuy vậy, sáp nhập ngược đặt ra các câu hỏi khó: phần vốn mà công ty mẹ đang nắm trong công ty con sẽ xử lý thế nào khi chính công ty mẹ biến mất; các chủ sở hữu của công ty mẹ nhận lại phần vốn trong công ty con theo cách nào; và quy định cấm công ty con sở hữu vốn của công ty mẹ được tôn trọng ra sao trong từng bước. Mỗi câu hỏi có thể có nhiều cách xử lý, tuỳ cấu trúc cụ thể.
Đây là loại giao dịch nên được người làm nghề luật và kế toán thiết kế từ đầu, kèm việc làm rõ trước với Phòng Đăng ký kinh doanh. Nếu mục tiêu chỉ là giữ giấy phép, cũng nên so sánh với phương án khác như giữ nguyên cấu trúc và chỉ tinh gọn bộ máy.
Lỗi hay gặp khi gom công ty trong nhóm
Vì là việc "trong nhà", sáp nhập nội bộ hay bị làm vội. Các lỗi dưới đây gặp nhiều:
- Coi sáp nhập là việc nội bộ nên bỏ qua bước gửi hợp đồng cho chủ nợ của công ty con và thông báo cho người lao động.
- Quên rằng hợp đồng tín dụng của công ty con có điều khoản phải được ngân hàng chấp thuận trước khi tổ chức lại.
- Đăng ký tăng vốn điều lệ cho công ty mẹ bằng đúng vốn của công ty con, trong khi không có nguồn góp mới.
- Không đối chiếu và tất toán công nợ qua lại giữa mẹ và con trước ngày khoá sổ, khiến số liệu bàn giao lệch.
- Để công ty con tiếp tục xuất hoá đơn, ký hợp đồng sau ngày chấm dứt vì nhân viên chưa được báo.
- Không lập kế hoạch cho giấy phép đứng tên công ty con, dẫn tới khoảng thời gian hoạt động thiếu giấy phép.
- Quên chi nhánh, địa điểm kinh doanh của công ty con ở tỉnh khác.
Một cách làm an toàn là coi sáp nhập nội bộ như sáp nhập với bên ngoài: vẫn có danh mục soát pháp lý, vẫn có hợp đồng đầy đủ, vẫn có danh sách chủ nợ và bằng chứng gửi. Chi phí thêm không đáng kể so với rủi ro bị chủ nợ hoặc người lao động chất vấn về sau, nhất là khi nhóm sau này gọi vốn và nhà đầu tư rà lại lịch sử pháp lý.
Câu hỏi thường gặp
Sáp nhập công ty con vào công ty mẹ có phải tăng vốn điều lệ công ty mẹ không?
Nếu công ty mẹ đã sở hữu toàn bộ công ty con thì về nguyên lý không phát sinh chủ sở hữu mới và vốn điều lệ của mẹ không phải tăng. Nếu công ty con còn chủ sở hữu khác nhận vốn ở công ty mẹ thì vốn mẹ có thể thay đổi theo tỷ lệ chuyển đổi.
Công ty con ở tỉnh khác sáp nhập vào công ty mẹ thì hoạt động ở tỉnh đó ra sao?
Sau sáp nhập, công ty mẹ có thể đăng ký chi nhánh hoặc địa điểm kinh doanh tại tỉnh đó để tiếp tục hoạt động. Việc đăng ký làm tại nơi đặt chi nhánh, còn giấy phép con gắn với cơ sở phải xem theo từng ngành.
Người lao động của công ty con có phải ký lại hợp đồng với công ty mẹ không?
Công ty mẹ kế thừa hợp đồng lao động theo phương án sử dụng lao động, nên không bắt buộc ký lại toàn bộ. Thực tế thường ký phụ lục cập nhật tên người sử dụng lao động và cập nhật đơn vị tham gia bảo hiểm xã hội.
Công ty con đang được hưởng ưu đãi đầu tư thì sáp nhập vào mẹ có mất không?
Ưu đãi thường gắn với dự án và điều kiện cụ thể. Việc chuyển sang công ty mẹ có giữ được ưu đãi hay không tuỳ quy định áp dụng cho từng loại ưu đãi và việc điều chỉnh dự án; bạn nên hỏi cơ quan quản lý đầu tư và cơ quan thuế trước khi quyết.
Có cần thông báo tập trung kinh tế khi sáp nhập công ty con vào công ty mẹ không?
Việc gom hai pháp nhân đã cùng một nhóm kiểm soát không tạo ra người kiểm soát mới, nhưng đừng tự mặc định là được miễn. Với nhóm có quy mô tài sản, doanh thu lớn, nên đối chiếu Luật Cạnh tranh 2018 và hướng dẫn hiện hành hoặc hỏi cơ quan quản lý cạnh tranh trước.
Cổ đông thiểu số công ty con không đồng ý sáp nhập thì làm sao?
Nếu nghị quyết vẫn đạt tỷ lệ luật và điều lệ yêu cầu thì sáp nhập vẫn được thông qua, nhưng người biểu quyết không tán thành có quyền yêu cầu công ty mua lại phần vốn hoặc cổ phần của mình. Hãy tính trước nguồn tiền và giá mua lại.