Khi một công ty bị chia thành nhiều công ty mới hoặc tách một phần sang công ty khác, mỗi người lao động phải được phân về một đơn vị cụ thể, và Luật Doanh nghiệp 2020 buộc các công ty liên quan liên đới chịu trách nhiệm về hợp đồng lao động, trừ khi đã thoả thuận được với người lao động để một công ty thực hiện. Nói gọn: người lao động không bị bỏ lơ giữa các pháp nhân, và nếu không ai thoả thuận gì thì có nhiều hơn một nơi chịu trách nhiệm với họ.
Chia và tách khác sáp nhập ở chỗ một thành nhiều chứ không phải nhiều thành một. Vì vậy vấn đề lớn nhất với người lao động không phải là "công ty mới có nhận mình không" mà là "mình thuộc về bên nào, và bên kia còn trách nhiệm gì với mình". Bài này đi qua từng câu hỏi đó, cho cả phía người lao động và phía doanh nghiệp đang chuẩn bị phương án.
Chia và tách: khác nhau ở công ty gốc còn hay mất
Chia doanh nghiệp là việc một công ty trách nhiệm hữu hạn hoặc công ty cổ phần chia toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ, người lao động… để thành lập hai hoặc nhiều công ty mới. Sau khi các công ty mới đăng ký xong, công ty bị chia chấm dứt tồn tại. Người lao động của công ty gốc lúc này buộc phải được phân sang một trong các công ty mới, vì người sử dụng lao động cũ không còn.
Tách doanh nghiệp là việc một công ty chuyển một phần tài sản, quyền, nghĩa vụ, người lao động sang một hoặc nhiều công ty được tách, mà không chấm dứt tồn tại của mình. Ở đây có hai nhóm người lao động: nhóm ở lại với công ty bị tách, hợp đồng không đổi chủ thể; nhóm được chuyển sang công ty được tách, có người sử dụng lao động mới.
Sự khác biệt này kéo theo khác biệt về giấy tờ. Ở trường hợp chia, toàn bộ người lao động cần văn bản ghi nhận người sử dụng lao động kế tiếp. Ở trường hợp tách, chỉ nhóm được chuyển cần văn bản đó, nhưng nhóm ở lại cũng nên được thông báo rõ rằng mình không thuộc diện chuyển, tránh tin đồn và lo lắng không cần thiết.
Cả hai thủ tục đều bắt đầu bằng nghị quyết hoặc quyết định của chủ sở hữu, hội đồng thành viên hay đại hội đồng cổ đông, trong đó phải có nội dung về phương án sử dụng lao động. Đây là chỗ luật doanh nghiệp và luật lao động gặp nhau ngay từ văn bản đầu tiên.
Liên đới chịu trách nhiệm nghĩa là gì với hợp đồng lao động
Khi chia doanh nghiệp. Các công ty mới liên đới chịu trách nhiệm về các khoản nợ chưa thanh toán, hợp đồng lao động và nghĩa vụ tài sản khác của công ty bị chia, hoặc thoả thuận với chủ nợ, khách hàng và người lao động để một trong số các công ty đó thực hiện. Chữ "người lao động" có mặt trong câu này là có chủ ý.
Khi tách doanh nghiệp. Công ty bị tách và công ty được tách liên đới chịu trách nhiệm về các khoản nợ chưa thanh toán, hợp đồng lao động và nghĩa vụ tài sản khác của công ty bị tách, trừ trường hợp có thoả thuận khác giữa các bên liên quan.
Ý nghĩa thực tế của chữ liên đới. Nếu một khoản lương, tiền phép hay trợ cấp phát sinh từ thời công ty gốc mà không ai trả, người lao động có thể yêu cầu bất kỳ bên nào trong số các bên liên đới thực hiện. Các công ty tự tính toán với nhau sau.
Thoả thuận khác phải có người lao động tham gia. Để chỉ một công ty chịu trách nhiệm, thoả thuận phải đạt được với chính người lao động, không chỉ là thoả thuận nội bộ giữa các công ty. Một biên bản phân chia mà người lao động không ký hay không được thông báo thì khó dùng để từ chối yêu cầu của họ.
Cách phân người lao động giữa các công ty
Không có công thức pháp luật định sẵn ai đi bên nào. Doanh nghiệp tự xây dựng tiêu chí, nhưng tiêu chí nên công khai, gắn với công việc và được trao đổi với tổ chức đại diện người lao động. Bảng dưới là những cách phân thường gặp và điểm cần lưu ý.
| Cách phân | Khi nào hợp lý | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|
| Theo mảng kinh doanh | Tách một dòng sản phẩm, một nhà máy, một chuỗi cửa hàng thành công ty riêng | Người làm bộ phận chung như kế toán, nhân sự, công nghệ thông tin dễ bị lửng lơ, cần quyết định riêng |
| Theo địa điểm | Mỗi công ty mới giữ một cơ sở ở một tỉnh khác nhau | Người đang làm ở cơ sở này nhưng hợp đồng ghi nơi khác cần được làm rõ |
| Theo nguyện vọng | Hai công ty mới có nhu cầu tương tự, không bắt buộc ai ở đâu | Cần hạn chót đăng ký và cách xử lý khi một bên thừa người |
| Kết hợp | Phần lớn thương vụ thực tế | Nên ghi tiêu chí thành văn bản, đính kèm danh sách trong phương án sử dụng lao động |
Dù phân theo cách nào, mỗi người lao động nên nhận được một văn bản cho biết mình thuộc về công ty nào, từ ngày nào, và hợp đồng của mình tiếp tục ra sao. Danh sách chung dán ở bảng tin không thay được văn bản riêng này.
Bộ phận chung và người đang nghỉ chế độ: hai nhóm dễ bị bỏ sót
Nhóm thứ nhất là người làm ở bộ phận phục vụ chung: kế toán tổng hợp, nhân sự, lễ tân, lái xe, bảo vệ. Khi tách theo mảng kinh doanh, mỗi mảng đều cần họ nhưng không mảng nào "sở hữu" họ. Kinh nghiệm thực tế cho thấy nên quyết định nhóm này sớm, vì họ là người làm hồ sơ cho cả thương vụ và nếu lo cho chỗ đứng của mình thì hồ sơ dễ chậm. Có doanh nghiệp chọn để bộ phận chung ở lại công ty bị tách và ký hợp đồng cung cấp dịch vụ hỗ trợ cho công ty được tách trong một thời gian chuyển tiếp.
Nhóm thứ hai là người đang trong thời gian nghỉ thai sản, nghỉ ốm dài ngày, tạm hoãn hợp đồng, hay đang đi học được công ty cử đi. Họ không có mặt khi danh sách được lập, nên rất dễ bị xếp vào chỗ "tính sau". Pháp luật lao động có những bảo vệ riêng cho người lao động nữ đang mang thai, nuôi con nhỏ và cho người đang tạm hoãn hợp đồng; phương án nên ghi rõ họ thuộc công ty nào và được bố trí ra sao khi quay lại.
Với cả hai nhóm, một cuộc trao đổi trực tiếp hoặc một thư điện tử cá nhân trước khi danh sách được công bố sẽ tránh được phần lớn hiểu lầm.
Trình tự gợi ý cho doanh nghiệp chuẩn bị chia hoặc tách
Trình tự dưới đây đặt phần lao động vào đúng chỗ của nó trong hồ sơ chia, tách. Thời hạn từng bước nên đối chiếu quy định hiện hành.
- Ban lãnh đạo thống nhất ranh giới tách: mảng nào, tài sản nào, hợp đồng nào đi theo công ty nào.
- Lập danh sách người lao động theo từng phần, kèm tiêu chí phân và các trường hợp đặc biệt.
- Xây dựng phương án sử dụng lao động nếu việc chia, tách ảnh hưởng đến việc làm của nhiều người, trao đổi với tổ chức đại diện người lao động tại cơ sở.
- Thông qua nghị quyết hoặc quyết định chia, tách có nội dung về phương án sử dụng lao động, gửi chủ nợ và thông báo cho người lao động theo quy định.
- Đăng ký doanh nghiệp cho các công ty mới hoặc công ty được tách tại Sở Tài chính nơi đặt trụ sở.
- Gửi văn bản riêng cho từng người lao động về công ty mình thuộc về; ký phụ lục ghi nhận người sử dụng lao động kế tiếp với nhóm được chuyển.
- Làm thủ tục với cơ quan bảo hiểm xã hội để chuyển người lao động sang đơn vị tham gia mới.
Việc chia, tách nhằm mục đích chuyển hết nghĩa vụ với người lao động sang một công ty rỗng rồi để công ty đó ngừng hoạt động là cách làm vi phạm, và chính chế định liên đới trách nhiệm được sinh ra để chặn việc này.
Người lao động nên hỏi những câu gì
Câu đầu tiên: mình thuộc về công ty nào, từ ngày nào. Nếu câu trả lời chỉ bằng lời, hãy đề nghị có văn bản. Câu thứ hai: hợp đồng của mình được giữ nguyên, hay có điều khoản nào thay đổi. Một số thương vụ tách kèm theo việc đổi nơi làm việc vì công ty được tách đặt trụ sở ở tỉnh khác; đổi nơi làm việc là thay đổi nội dung hợp đồng, cần sự đồng ý.
Câu thứ ba: quá trình đóng bảo hiểm xã hội của mình sẽ được chuyển thế nào, có khoảng trống nào không. Câu thứ tư: các khoản đang treo như lương tháng cuối, thưởng năm, tiền phép chưa nghỉ sẽ do bên nào trả. Câu thứ năm, nếu bạn không muốn chuyển sang công ty được tách: mình có lựa chọn ở lại không, và nếu không có chỗ ở lại thì được xử lý theo phương án thế nào.
Những câu hỏi này không phải để làm khó doanh nghiệp. Chúng giúp hai bên có cùng một bức tranh trên giấy, điều mà khi xảy ra tranh chấp sau này cả hai đều cần đến.
Ví dụ giả định: tách xưởng in bao bì thành công ty riêng
Ví dụ giả định: một công ty sản xuất đồ nhựa ở Bắc Ninh có 180 người, trong đó xưởng in bao bì 40 người. Chủ sở hữu quyết định tách xưởng in thành công ty riêng để nhận thêm đơn hàng bên ngoài. Công ty bị tách vẫn tồn tại với 140 người, hợp đồng của họ không đổi chủ thể.
Với 40 người ở xưởng in, phương án ghi rõ: 36 người chuyển sang công ty được tách, giữ nguyên loại hợp đồng, lương và nơi làm việc vì xưởng không dời đi. Hai kỹ thuật viên bảo trì vốn làm cho cả nhà máy được hỏi nguyện vọng; một người chọn ở lại, một người chọn đi theo xưởng in. Hai người làm kho được bố trí về kho tổng của công ty bị tách vì công ty được tách thuê dịch vụ kho của chính công ty mẹ.
Chị kế toán của xưởng in đang nghỉ thai sản. Phương án ghi chị thuộc công ty được tách, được giữ vị trí kế toán khi quay lại, và phòng nhân sự gọi điện báo cho chị trước khi danh sách được công bố. Khoản thưởng cuối năm của cả 40 người được hai công ty thoả thuận bằng văn bản là do công ty bị tách chi trả cho phần thời gian trước ngày tách, có chữ ký xác nhận của đại diện tổ chức đại diện người lao động.
Điểm đáng chú ý của ví dụ: không ai mất việc, nhưng mỗi người vẫn biết rõ mình ở đâu, khoản nào ai trả, và có văn bản trong tay.
Câu hỏi thường gặp
Công ty bị chia thì ai trả trợ cấp cho thời gian làm ở công ty cũ?
Các công ty mới liên đới chịu trách nhiệm về hợp đồng lao động của công ty bị chia, trừ khi đã thoả thuận với người lao động để một công ty thực hiện. Thời gian làm việc ở công ty cũ không mất đi; khi phát sinh trợ cấp, bạn có thể yêu cầu công ty đang sử dụng mình giải quyết.
Mình có quyền chọn ở lại công ty bị tách không?
Pháp luật không cho người lao động quyền tuyệt đối chọn nơi, nhưng việc chuyển sang công ty khác là đổi người sử dụng lao động và thường đi kèm thay đổi điều kiện làm việc. Bạn nên nêu nguyện vọng sớm; nếu không được chấp nhận, trường hợp của bạn phải được xử lý trong phương án sử dụng lao động.
Tách công ty xong mình bị chuyển sang tỉnh khác làm việc thì sao?
Nơi làm việc là nội dung của hợp đồng lao động. Việc chuyển sang tỉnh khác một cách lâu dài cần có sự đồng ý của bạn qua phụ lục hoặc hợp đồng mới. Nếu bạn không đồng ý, công ty phải tìm phương án khác hoặc xử lý theo phương án sử dụng lao động.
Nghị quyết chia tách có bắt buộc nói về người lao động không?
Có. Nghị quyết hoặc quyết định chia, tách doanh nghiệp phải có nội dung về phương án sử dụng lao động, và phải được thông báo cho người lao động. Đây là một trong những căn cứ để người lao động biết mình thuộc diện nào.
Đang nghỉ thai sản khi công ty tách thì quyền lợi có bị ảnh hưởng không?
Người lao động nữ đang mang thai, nghỉ thai sản hay nuôi con nhỏ được pháp luật lao động bảo vệ riêng. Việc tách công ty không làm mất các bảo vệ đó. Bạn nên hỏi rõ mình thuộc công ty nào và được bố trí ra sao khi quay lại làm việc.