Sáp nhập là khi một hoặc vài công ty chuyển toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ sang một công ty khác đang tồn tại rồi chấm dứt; hợp nhất là khi hai hoặc nhiều công ty cùng chấm dứt để lập ra một công ty hoàn toàn mới. Trong sáp nhập, một pháp nhân sống tiếp với mã số doanh nghiệp cũ. Trong hợp nhất, không pháp nhân cũ nào còn lại: công ty mới có mã số mới, tên mới (có thể giống một tên cũ nếu đặt hợp lệ), điều lệ mới.
Hai từ này hay bị dùng lẫn trên báo và trong câu chuyện thường ngày, nhưng trên hồ sơ đăng ký doanh nghiệp, chọn sai từ là chọn sai cả bộ thủ tục. Phần dưới đi qua định nghĩa theo Luật Doanh nghiệp 2020, bảng so sánh theo từng tiêu chí, những chỗ hai con đường giống nhau, cách phân biệt với việc mua lại công ty, và các câu hỏi bạn nên trả lời trước khi quyết định đi đường nào.
Hai định nghĩa trong Luật Doanh nghiệp, đọc cho đúng chữ
Luật Doanh nghiệp 2020 xếp sáp nhập và hợp nhất vào nhóm tổ chức lại doanh nghiệp, cùng với chia, tách và chuyển đổi loại hình. Đối tượng được làm là công ty: công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần, công ty hợp danh. Doanh nghiệp tư nhân và hộ kinh doanh không nằm trong cơ chế này; muốn đi chung một pháp nhân với công ty khác, họ phải đi đường khác (chuyển đổi trước, hoặc bán tài sản, bán doanh nghiệp).
Với hợp nhất, luật mô tả: hai hoặc một số công ty hợp nhất thành một công ty mới, đồng thời chấm dứt tồn tại của các công ty bị hợp nhất. Với sáp nhập: một hoặc một số công ty sáp nhập vào một công ty khác bằng cách chuyển toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp sang công ty nhận sáp nhập, đồng thời chấm dứt sự tồn tại của công ty bị sáp nhập.
Hai chữ cần đọc kỹ là "toàn bộ" và "chấm dứt". Không có chuyện sáp nhập một nửa công ty, hay sáp nhập nhưng công ty bị sáp nhập vẫn giữ lại vài hợp đồng để chạy tiếp. Nếu bạn chỉ muốn chuyển một mảng kinh doanh, một nhà xưởng hoặc một nhóm khách hàng, đó là chuyện bán tài sản, chuyển nhượng hợp đồng hoặc tách doanh nghiệp, không phải sáp nhập. Còn chữ "chấm dứt" nghĩa là pháp nhân bị sáp nhập, bị hợp nhất biến mất khỏi hệ thống đăng ký, không cần làm thủ tục giải thể riêng, vì toàn bộ nghĩa vụ đã có người nhận.
So sánh sáp nhập và hợp nhất theo từng tiêu chí
Bảng dưới đặt hai con đường cạnh nhau. Các ô viết theo nguyên lý của Luật Doanh nghiệp 2020; chi tiết hồ sơ và thời hạn giải quyết bạn đối chiếu văn bản hiện hành tại Phòng Đăng ký kinh doanh thuộc Sở Tài chính nơi đặt trụ sở.
| Tiêu chí | Sáp nhập | Hợp nhất |
|---|---|---|
| Pháp nhân sau giao dịch | Công ty nhận sáp nhập tồn tại tiếp | Một công ty mới ra đời |
| Công ty chấm dứt | Công ty bị sáp nhập | Tất cả công ty bị hợp nhất |
| Mã số doanh nghiệp | Giữ mã số của công ty nhận sáp nhập | Cấp mã số mới |
| Thủ tục đăng ký chính | Đăng ký thay đổi cho công ty nhận sáp nhập (nếu có nội dung thay đổi) | Đăng ký thành lập công ty hợp nhất |
| Điều lệ | Sửa điều lệ công ty nhận sáp nhập nếu cần | Soạn điều lệ mới, kèm theo hợp đồng hợp nhất |
| Người kế thừa nợ, hợp đồng, lao động | Công ty nhận sáp nhập | Công ty hợp nhất |
| Giấy phép con, chứng chỉ | Một số giữ được nếu đã đứng tên bên nhận; số còn lại xem từng loại | Phần lớn phải làm lại hoặc điều chỉnh vì pháp nhân mới |
Điểm thực tế đáng giá nhất của bảng nằm ở hai dòng cuối. Công ty nhận sáp nhập giữ nguyên mã số, tài khoản, hồ sơ năng lực, lịch sử hợp đồng với khách hàng và cơ quan nhà nước; vì vậy doanh nghiệp thường chọn sáp nhập vào công ty có nhiều giấy phép và lịch sử đẹp hơn. Hợp nhất xoá đi lịch sử của mọi bên, đổi lại bộ máy mới gọn và không bên nào "nuốt" bên nào trên giấy tờ.
Điểm giống nhau mà nhiều người bỏ qua
Đều phải có hợp đồng. Các công ty liên quan chuẩn bị hợp đồng sáp nhập hoặc hợp đồng hợp nhất, với những nội dung tối thiểu luật đòi: tên và trụ sở các bên, thủ tục và điều kiện, phương án sử dụng lao động, cách chuyển đổi tài sản, phần vốn góp, cổ phần, trái phiếu, thời hạn thực hiện.
Đều phải có nghị quyết của chủ sở hữu từng công ty. Hội đồng thành viên, chủ sở hữu hoặc đại hội đồng cổ đông của mỗi công ty thông qua hợp đồng. Đây là vấn đề tổ chức lại nên tỷ lệ biểu quyết thường cao hơn vấn đề thông thường; tỷ lệ cụ thể đọc trong luật và điều lệ của chính công ty.
Đều phải báo cho chủ nợ và người lao động. Luật đặt một thời hạn ngắn sau khi thông qua hợp đồng để gửi hợp đồng tới chủ nợ và thông báo cho người lao động. Đây là bước hay bị làm qua loa nhất.
Đều chuyển nghĩa vụ chứ không xoá nghĩa vụ. Nợ chưa trả, hợp đồng lao động, nghĩa vụ tài sản khác của bên chấm dứt đi theo sang bên còn lại hoặc công ty mới. Không có con đường nào trong hai đường này giúp một khoản nợ biến mất.
Đều có thể chạm ngưỡng tập trung kinh tế. Theo Luật Cạnh tranh 2018, sáp nhập và hợp nhất là hình thức tập trung kinh tế. Quy mô đủ lớn thì phải thông báo cho cơ quan cạnh tranh trước khi thực hiện; phần này sâu và thuộc mảng chấp thuận, ở đây chỉ dặn bạn soát sớm.
Sáp nhập, hợp nhất khác mua lại công ty và mua tài sản
Trong đời thường, "công ty A thâu tóm công ty B" có thể là ba chuyện pháp lý khác hẳn nhau. Cách thứ nhất là mua lại phần vốn góp hoặc cổ phần: A mua phần lớn hoặc toàn bộ vốn của B, B vẫn là một pháp nhân riêng với mã số, tài khoản, hợp đồng của mình; chỉ có chủ sở hữu thay đổi. Cách thứ hai là mua tài sản: A mua nhà xưởng, máy móc, nhãn hàng của B; B vẫn tồn tại và vẫn gánh nợ của B. Cách thứ ba mới là sáp nhập: B biến mất, mọi thứ của B nhập vào A.
Mỗi cách cho một kết quả rất khác về trách nhiệm. Mua tài sản, người mua thường không nhận nợ cũ của người bán, trừ khi thoả thuận hoặc luật chuyên ngành buộc. Mua vốn, người mua không trực tiếp gánh nợ nhưng giá trị khoản đầu tư gánh hết rủi ro của công ty mục tiêu. Sáp nhập, công ty nhận sáp nhập trực tiếp trở thành con nợ của mọi chủ nợ cũ của bên bị sáp nhập.
Thực tế các nhóm doanh nghiệp hay đi hai bước: mua toàn bộ vốn của B trước, giữ B chạy riêng một thời gian để soát hết nợ và hợp đồng, rồi mới sáp nhập B vào A khi đã rõ ràng. Cách làm này chậm hơn nhưng giảm đáng kể chuyện phát hiện một khoản nghĩa vụ lạ sau khi B đã biến mất.
Khi nào nên chọn sáp nhập, khi nào nên chọn hợp nhất
Không có công thức chung, nhưng có vài dấu hiệu cho thấy đường nào hợp với hoàn cảnh của bạn hơn:
- Chọn sáp nhập khi một bên có giấy phép kinh doanh có điều kiện, chứng chỉ năng lực, hồ sơ dự thầu, lịch sử tín dụng hoặc hợp đồng khung mà xin lại rất lâu: để bên đó làm công ty nhận sáp nhập.
- Chọn sáp nhập khi quy mô chênh lệch rõ, bên nhỏ nhập vào bên lớn, khách hàng và đối tác của bên lớn không phải làm lại giấy tờ gì.
- Chọn sáp nhập khi nhóm công ty muốn gom công ty con về công ty mẹ để giảm số pháp nhân phải báo cáo, quyết toán, kiểm toán.
- Chọn hợp nhất khi các bên ngang nhau và cần một biểu tượng "cùng làm lại từ đầu", không bên nào chịu mất tên.
- Chọn hợp nhất khi cả hai công ty cũ đều có lịch sử phức tạp và các bên muốn một pháp nhân mới sạch về hồ sơ, chấp nhận làm lại giấy phép.
- Cân nhắc lại cả hai khi bạn chỉ cần một phần tài sản hoặc một mảng kinh doanh của bên kia: mua tài sản hoặc tách doanh nghiệp có thể đơn giản hơn nhiều.
Dù đường nào, hãy tính trước khối việc sau đăng ký: đổi tên trên hợp đồng, cập nhật chữ ký tại ngân hàng, xin lại hoặc điều chỉnh giấy phép, chuyển người lao động. Khối việc này thường lớn hơn bản thân thủ tục đăng ký.
Những ngộ nhận hay gặp
"Sáp nhập xong là nợ của công ty bị sáp nhập được xoá." Sai. Công ty nhận sáp nhập chịu trách nhiệm về các khoản nợ chưa thanh toán, hợp đồng lao động và nghĩa vụ tài sản khác của bên bị sáp nhập. Dùng sáp nhập để chạy nợ không chỉ không hiệu quả mà còn có thể bị chủ nợ yêu cầu tuyên giao dịch vô hiệu hoặc khởi kiện.
"Hợp nhất thì giữ được mã số của công ty lớn hơn." Không. Công ty hợp nhất là pháp nhân mới, mã số mới. Muốn giữ mã số, bạn phải chọn sáp nhập.
"Chỉ cần giám đốc hai bên ký là xong." Không đủ. Hợp đồng sáp nhập, hợp nhất phải được chủ sở hữu của từng công ty thông qua theo đúng thẩm quyền và tỷ lệ. Thiếu nghị quyết hợp lệ thì hồ sơ đăng ký bị trả, và nghiêm trọng hơn, thành viên hoặc cổ đông có thể yêu cầu huỷ nghị quyết.
"Doanh nghiệp tư nhân của bố sáp nhập vào công ty của con được." Doanh nghiệp tư nhân không phải công ty nên không đi được đường sáp nhập. Thường phải chuyển đổi doanh nghiệp tư nhân thành công ty trước, hoặc bán doanh nghiệp tư nhân, hoặc chuyển tài sản theo hợp đồng mua bán.
"Sáp nhập là việc nội bộ, không cần báo ai." Ngược lại: chủ nợ, người lao động, cơ quan đăng ký, cơ quan thuế, ngân hàng, khách hàng đều cần được báo, và một số trường hợp còn phải xin chấp thuận trước.
Câu hỏi cần trả lời trước khi chọn đường
Trước khi gọi tên "sáp nhập" hay "hợp nhất" trong nghị quyết, hãy ngồi với kế toán và người phụ trách pháp lý trả lời lần lượt:
- Bên nào đang giữ giấy phép, chứng chỉ, hợp đồng khó xin lại nhất? Bên đó có nên là pháp nhân sống tiếp?
- Các công ty liên quan có cùng chủ sở hữu không, tỷ lệ sở hữu sau giao dịch tính thế nào, có ai bị pha loãng mà chưa đồng ý?
- Đã liệt kê đủ chủ nợ, khoản vay, bảo lãnh, thế chấp của từng bên chưa? Có hợp đồng tín dụng nào cấm tổ chức lại khi chưa được ngân hàng chấp thuận?
- Có ngành nghề nào cần chấp thuận chuyên ngành (ngân hàng, bảo hiểm, chứng khoán) hoặc có nhà đầu tư nước ngoài khiến phải làm thêm thủ tục đầu tư?
- Quy mô tài sản, doanh thu, thị phần có thể chạm ngưỡng thông báo tập trung kinh tế không?
- Người lao động của bên chấm dứt sẽ được bố trí ra sao, thâm niên tính thế nào?
- Thời điểm nào thuận tiện cho kỳ kế toán, quyết toán thuế và hoá đơn (phần thuế bạn làm với cơ quan thuế và chuyên viên thuế)?
Trả lời xong bảy câu này, việc chọn đường thường tự rõ. Nếu câu trả lời cho thấy có tranh chấp giữa các thành viên, khoản nợ lớn hoặc ngành nghề có điều kiện, nên để người làm nghề pháp lý soát hồ sơ trước khi ký hợp đồng.
Câu hỏi thường gặp
Sáp nhập công ty có làm thay đổi mã số doanh nghiệp của công ty nhận sáp nhập không?
Không. Công ty nhận sáp nhập giữ nguyên mã số doanh nghiệp và tư cách pháp nhân. Nó chỉ đăng ký thay đổi những nội dung bị ảnh hưởng như vốn điều lệ, thành viên, người đại diện nếu các nội dung này thay đổi sau sáp nhập.
Hợp nhất doanh nghiệp có được đặt tên công ty mới trùng tên một công ty cũ không?
Tên công ty hợp nhất vẫn phải qua quy định đặt tên doanh nghiệp như mọi trường hợp đăng ký mới. Vì công ty cũ chấm dứt cùng lúc nên về nguyên lý có thể dùng lại tên đó, nhưng bạn nên tra trước với Phòng Đăng ký kinh doanh để tránh bị trả hồ sơ.
Công ty khác loại hình có sáp nhập vào nhau được không?
Luật Doanh nghiệp hiện hành nói đến "công ty" nói chung, không đòi các bên phải cùng loại hình như quy định thời trước. Tuy vậy, sáp nhập công ty cổ phần vào công ty trách nhiệm hữu hạn hoặc ngược lại kéo theo việc tính lại cơ cấu sở hữu, nên cần đối chiếu kỹ.
Sáp nhập và hợp nhất có cần làm thủ tục giải thể cho công ty chấm dứt không?
Không cần làm giải thể riêng. Công ty bị sáp nhập hoặc bị hợp nhất chấm dứt tồn tại khi thủ tục đăng ký của công ty nhận sáp nhập hoặc công ty hợp nhất hoàn tất, vì toàn bộ quyền và nghĩa vụ đã có người kế thừa. Phần thuế vẫn phải xử lý với cơ quan thuế.
Mua toàn bộ vốn của một công ty có phải là sáp nhập không?
Không. Mua toàn bộ vốn chỉ đổi chủ sở hữu, công ty mục tiêu vẫn là pháp nhân riêng. Muốn công ty đó biến mất và nhập vào công ty của bạn thì phải làm thêm thủ tục sáp nhập, với hợp đồng sáp nhập và nghị quyết riêng.
Hộ kinh doanh có sáp nhập vào công ty được không?
Hộ kinh doanh không phải công ty nên không áp dụng cơ chế sáp nhập, hợp nhất của Luật Doanh nghiệp. Thông thường hộ chuyển thành doanh nghiệp trước, hoặc chấm dứt hộ và chuyển tài sản, hợp đồng sang công ty theo từng giao dịch riêng.